Köşe Yazıları
İyilik ve Kötülük Üstüne: Doğuştan İyi veya Kötü müyüz?
“Gazze’de ateşkesin yürürlüğe girmesiyle, on binlerce Filistinli, Gazze’nin kuzeyine geri dönmeye başladı.”
Başlığı okuyorum ve gözüm, yazının hemen altındaki fotoğrafa takılıyor. Yüzlerce insan konvoy halinde güneyden kuzeye, yıkılmış evlerine ulaşmak için yürüyorlar. Kalpleri, bir oda da olsa evlerini ve hayatlarını yeniden inşa edebilme umuduyla dolu. Bir iki kişinin elinde birer plastik sandalye var, çoğunun ise hayatta kendilerinden başka sahip oldukları hiç bir şey yok. Umuda doğru yürüyorlar.
İki yıl süren ve bitmek bilmeyen saldırılar boyunca başta masum çocuklar olmak üzere on binlerce insan hayatını kaybetti, yüz binlerce insan acılar çekti, evsiz kaldı.
Herkesin aynı “yaratan” tarafından “özgür” olarak var edildiği bu dünyada, insanın tıpkı kendisi gibi başka bir yaratılan tarafından zulüm görüp, bir kereliğine sunulmuş olan hayatının elinden alınması veya cehenneme çevrilmesi kadar büyük başka paradoks var mıdır bu hayatta, emin olamıyorum.
İngiliz düşünür Thomas Hobbes’un insanın karanlık yönlerini ortaya atarak adını tarihe yazdırdığı “insan insanın kurdudur” sözüne güzelleme yapmayı kolaya kaçmak olarak görsem de, “insanın kötüsü”nün başka insanın kurdu olabileceği gerçeğini yadsıyamıyorum.
Peki ne demek “insanın kötüsü”? Kötülük herkesin içinde olan mı, yoksa bazılarının dünyaya gelirken beraberinde getirdiği bir özellik mi?
Felsefenin kadim tartışması
Yeni ve dahiyane bir soru ortaya koymadığımın farkındayım. İnsanlığın en eski dönemlerinden beri zihinleri meşgul eden bu soru, savaşlar ve zulümler devam ettiği ve insan, yaşadığı dünyayı cehenneme çevirdiği sürece sorulmaya devam edecektir şüphesiz. Ancak bugün dünyamızda gittikçe artan kötülüklere şahit oldukça (ve her dönemde yaşayan herkesin bunu kendi dönemiyle ilgili böyle algıladığından emin olarak) bu soru üstüne her zamankinden daha fazla düşünüyor ve tarih boyunca insanlığın, kötülüğü tecrübe ettikçe ona nasıl bir anlam yüklediğini daha çok irdeliyorum.
Görünen o ki Batı bilim dünyası Doğu’ya kıyasla bu konuda hep daha kötümser olmuş. İnsan doğasının karanlık olduğuna inanılmış ve belki de Hobbes’un tanımladığı şu üç temel çekişme üzerine şekillendiği fikri benimsenmiş: rekabet, güvensizlik ve şan, şeref kazanma isteği.
İslam düşünürleri kötülüğü “ilahi inayet”, “hikmet” gibi kavramlarla açıklamaya çalışırken, Batı felsefesinde bu kavram “teodise” ile açıklanmış; yani mutlak iyi olan bir Tanrı tarafından yaratılan alemde kötülük, iyiliğin bilinmesine hizmet eder ve daha büyük iyiliklere neden olur.
Psikolojide iyilik ve kötülük
20. yüzyılın başlarında Bireysel Psikoloji’nin kurucusu Alfred Adler, insan doğasının iyiye eğilimli olduğunu ancak kişinin tüm yaşamının özellikle 0-6 yaş arası çocukluk döneminde çevresinde meydana gelen olaylar tarafından belirlendiğini iddia eder. İlgisiz bir çevrede büyüyen bir çocuk başkalarına savaş açmayı öğrenecektir. Adler’e göre, bir çocuğun dünyayı nasıl gördüğü, gelecekteki davranışlarının da haritası olur.
Durum böyleyse, mevcut kişilik özelliklerimizin çok büyük bir kısmını kontrolümüz dışındaki zamanlarda ediniyoruz; bu düşünce korkutucu değil mi?
Freud ise kontrolü bu kadar çocukluğumuza bırakmamış. O, insanı temelden iyi ya da temelden kötü olarak görmüyor, eşit ölçüde kuvvetli iki karşıt güç tarafından yönlendirilmekte olduğunu düşünüyordu. Her şeyin zıddıyla var olduğunu savunan benzer dualist görüş, dinsel ve felsefi dizgelerin çoğunda dile getirilmiş; tıpkı yaşam ve ölüm, aşk ve savaş, gece ve gündüz ve ak ve kara gibi.
Freud’a göre insanın içinde yaşam ile ölüm, yaratma ile yıkma, sevgi ile nefret arasında hiç bitmeyen bir savaş vardır. Kötülük de, bu savaşta ölüm dürtüsünün ya da saldırgan içgüdünün öne çıkmasıdır aslında. Ancak psikanalizin kurucusuna göre bu kötülük, insanın “hastalığı” değil, onun varoluşunun doğa yasası. İyilik ve kötülük birbirinden ayrılamaz; insan, her ikisinin dengesinde yaşar.
Dostoyevski romanlarında iyilik ve kötülük
İnsanın içindeki bu savaşı edebiyatta en ustaca yansıtan isim bence Dostoyevski’dir. Onun yarattığı karakterler hiçbir zaman tek boyutlu değildir; ruhun bölünmüşlüğü, iyilikle kötülük arasındaki içsel çatışma romanlarında temel motiftir. Adeta Freud’un psikanalitik kuramını edebi biçimde ondan çok önce sezip eserlerinde uygulamıştır.
Beni çok etkileyen Dostoyevski romanlarından olan “Yeraltından Notlar”da örneğin, hikayenin anlatıcısı olan “yeraltı adamı”, tam da insanın akıl, ahlak ve toplum tarafından dizginlenemeyen karanlık doğasını simgeler. Dostoyevski’ye göre insan, sadece iyi olma arzusuyla değil, aynı zamanda yıkma, reddetme ve acı verme isteğiyle de tanımlanır. Kendisi bile kendi nedenlerini bilmez, çelişkilerle yaşar. Yeraltı adamı romanda şöyle der: “Bazen hiçbir neden yokken kötü davranırım çünkü içimde bir şey beni buna iter.”
Freud ise bu içsel karanlığı psikolojik terimlerle açıklar. Ona göre insanın ruhsal yapısı, bastırılmış dürtülerin —özellikle saldırganlık ve cinselliğin— çatışmasıyla biçimlenir. Kötülük, bilinçdışından yükselen bu bastırılmış dürtülerin patlamasıdır.
Aslında Dostoyevski’nin yeraltı adamı bilinçli bir başkaldırıyla kötülüğü seçerken, Freud’un insanı çoğu zaman bu karanlığı farkında olmadan yaşar. Her ikisi de insanı bütünüyle akılcı ya da iyilikle tanımlamayı reddeder; insanın derinlerinde hem yaratıcı hem de yıkıcı bir güç yattığını vurgularlar.
Sonuçta ikisi de aynı hakikati farklı şekilde dile getirir: insan, karanlığıyla birlikte insandır.
Bunları irdelerken bir yandan da edebiyatı bu yüzden sevdiğimi düşünüyorum. Teorik bilgiden alamayacağımız veya tam olarak yorumlayamayacağımız bir bilgiyi edebiyat, bir hikayede, insan ruhunun en karmaşık yanlarıyla gözler önüne serebiliyor. Soyut kavramlar edebiyatta somutlaşıp adeta ete kemiğe bürünüyor.
O halde insan tam olarak neye göre iyi veya kötü olur?
Hangimiz bebeklere baktığımızda masumiyetten başka bir şey görebiliriz ki? Her bebek, bize tıpkı sabahın ilk ışığı gibi masum görünürken, o ışığın içinde belki de fırtınaya dönüşme potansiyeli olan bir gölgeyi de barındırabileceği aklımıza bile gelmez.
Sonuçta her insan, hepimiz, doğduğumuz anda ne şeytan, ne de meleğiz. Hepimiz, hem iyi, hem de kötü olma potansiyelini içimizde taşıyoruz. Kimi zaman küçük bir iyilik, bir gülümseme, bir dost eli içimizdeki ışığı canlandırırken, bazen bir haksızlık, bir travma ya da uzun bir yalnızlık o ışığı söndürebiliyor. Aslında galiba insanın nasıl biri olduğunu belirleyen de, sahip olduğu potansiyel değil; İslam’da da “cüzi irade” olarak tanımlanan şekilde, o potansiyelle ne yapmayı seçtiği ve tecrübe ettiği olaylara nasıl tepki verdiği gerçeği oluyor.
Seçim deyince yine aklıma hemen edebiyattan bir başka örnek, bu kez Türk edebiyatının en sevdiğim isimlerinden Sabahattin Ali’nin “İçimizdeki Şeytan” adlı romanı ve romanın kafası karışık karakteri Ömer geliyor.
Romanda Ömer, amaçsızlığı, korkaklığı yüzünden çektiği maddi ve manevi sıkıntıların sonunda kötü olmayı seçer. Sabahattin Ali bize kötülüğü tam da özgür irade ile seçilen bir kavram olarak yansıtır. Hikaye boyunca eylemsiz Ömer’den, üzerinde düşünerek, plan yaparak kötü olmayı seçen Ömer’e bir evrilme söz konusudur. İçinde bir şeytanın var olduğuna inanan Ömer, kötü seçimlerinin sorumluluğunu üstlenmez ve suçu içindeki şeytana atar. Sürekli şikayet ederek, “…Fakat içimde öyle bir şeytan var ki.. bana her zaman istediğimden büsbütün başka şeyler yaptırıyor. Onun elinden kurtulmaya çalışmak boş… Yalnız ben değil, hepimiz onun elinde bir oyuncağız” der.
Ömer’in sürekli suçladığı içindeki şeytan aslında her insanda, hepimizde var olan karanlık tarafın ta kendisi değil mi?
Belki de insanın gelişmişliği, bu iki gücü fark etmesindeki derinlikte yatar: kötülüğü tanıyıp, farkedip, iyiliği seçebilme gücüdür onu gerçekten insan yapan. Sanırım bunca kötülüğün olduğu bu dünyayı daha yaşanılır kılan şey de işte tam bu “seçim” lerin varlığı.
Köşe Yazıları
Samiha Ayverdi’nin Kaleminden
Saliha Zeynep Yanar
İnsan, başlı başına bir âlem deriz; hakikaten de öyledir. Fakat insan, göğsünde taşıdığı bu muazzam âlemden bihaber yaşar çoğunlukla. Türk edebiyatının derin kalemi Samiha Ayverdi Hanımefendi, insanın bu sessiz, keşfedilmemiş iç dünyasını özetleyen o çarpıcı ifadelerle içimizdeki âlemi gün yüzüne çıkarıyor:
„Bir ankâ var içimde, ona kanat istiyorum.
Bir mahşer var içimde, ona mîzan istiyorum.
Bir dünya var içimde, ona nizam istiyorum.
Bir kavga var içimde, ona karar istiyorum.“
Hayat, insana zaman zaman taşıyamayacağı kadar ağır yükler bırakır. Kırılan hevesler, sönen umutlar ve sukutuhayaller insanın özüne birer kor gibi düşer. İnsan yanar; cayır cayır, sesini kimseye duyurmadan, kendi içine doğru yanar. Lakin insanın tabiatında küle dönmek kadar, o küllerin arasından yeniden doğmak da vardır.
Göğüs kafesinin o daracık, sıkışık boşluğunda çırpınan bir Anka saklıdır. Ne var ki rüzgârını kaybetmiştir. Uçmak, göğe değmek, geçmişin ve bugünün ağırlığından sıyrılıp özgürleşmek ister; lakin kanat yoktur. O kanadın yokluğu, insanın bu dünyadaki en büyük gurbetidir. Anka’nın varlığı bir umut müjdesidir ama asıl mesele, o kuşun göğüs kafesini yırtıp göğe açılacak cesareti ve imkânı bulabilmesidir.
Anka’nın çırpınışıyla birlikte, zihnin en ücra köşelerinde tarifsiz bir kalabalık uyanır. İnsanın kendisiyle baş başa kaldığı, yapıp ettiklerini, sustuklarını, geç kaldığı ya da çok erken davrandığı her anı bir film şeridi gibi önünden geçirdiği bir mahşer kurulur içeride.
Bu mahşer, ne dış dünyanın mahkeme salonlarına benzetilebilir ne de dünyevi yargılara… Burada sanık da hâkim de şahit de bizzat insanın kendisidir. Ve insan, bu amansız iç hesaplaşmanın ortasında yorulur. Yüreğindeki bu gürültüyü dindirecek, hak ile batılı, hırs ile huzuru tartacak adil bir mîzan arar. Çünkü bilir ki vicdan terazisi doğru tartmadıkça ruh sükûnete eremez; içsel denge kurulamaz.
Dışarıdaki bozulmuş düzen, adaletsizlik ve karmaşa, kaçınılmaz olarak insanın iç dünyasına da sızar. Zihnimiz bin bir parçaya bölünmüş, değerlerimiz sarsılmıştır. Şairin „Bir dünya var içimde, ona nizam istiyorum“ deyişi, yitirilen masumiyete, bozulmamış hakikate ve sükûnete duyulan derin bir özlemdir.
Dağılmış zihni toparlayacak, ruhumuza bir istikamet ve ilke kazandıracak o büyük düzene, yani nizama olan ihtiyaç hayati bir önem taşır. İnsan, kendi içinde tertemiz, bozulmuş olmayan bir dünya inşa etmeden dışarıdaki dünyaya adalet getiremeyeceğinin bilincindedir. İçerideki nizam, dışarıdaki kaosa karşı en güçlü kaledir.
Tüm bu süreçler, kaçınılmaz bir hesaplaşmaya, derin bir kavgaya kapı aralar. Bu kavga dış dünyayla değil, insanın kendi nefsiyledir. Konfor alanı ile hakikat, korku ile cesaret, teslimiyet ile başkaldırı arasında sıkışan ruh, artık bir yol ayrımındadır.
Şair, bu ikili hâle bir nokta koymak ister. Savaşmak güzeldir, aramak kıymetlidir; lakin bu belirsizlik insanı içeriden çürütür. Bu yüzden bir karar şarttır. Gri tonların ortasında kaybolmaktansa siyahın ya da beyazın keskinliğinde durabilmek, bir taraf seçmek ve o yolda yürümek gerekir. Karar vermek, ruhun özgürleşmesi demektir.
Son Söz Niyetine
Bu yazı, sıradan bir ruh hâli tasviri değil, Samiha Ayverdi Hanımefendi’nin kaleminden dökülen bu feryat aslında hepimizin ortak hikâyesidir. İçimizdeki mahşeri dindirecek mîzana, dünyamızı toparlayacak nizama ve nihayet hayatımıza yön verecek kesin bir karara varana dek bu içsel yolculuk bitmeyecektir.
Soru baki kalıyor:
Sen, göğüs kafesinde sıkışan Anka’ya kanat vermeye hazır mısın?
Köşe Yazıları
Hatırlamak ve Unutmak:Bellek Dost mu Düşman mı?
Geçen hafta kitap kulübümüz Kelime Gezginleri’nde ilginç bir tartışma konusu gündeme geldi:
“Unutmak mı, hatırlamak mı?”
“Unutmak aslında o kadar da kötü değil midir?”
“İnsan istediğini unutabilir mi?”
Konu düşündürücü ve derinlikli. Sorgulamamıza kapı aralayan kaynak ise kulüp üyelerimizden Yalın Gündüz’ün Cumhuriyet’te yayımlanan “Dijital Ötenazi Hakkı” adlı ilgi çekici yazısıydı. Yazının ana mesajı sevdiklerimizin ölümünden sonra onları yapay zeka aracılığı ile hatırlama fikrinin doğru olup olmadığı. İçerik bütün olarak zihin açıcı olsa da, bende yeni düşünme alanları açan kısım, konunun bellek ile ilgili bağlantısı oldu.
Hatırlama yeteneğimiz bizim için değerli; o kadar ki yaşla veya hastalıklarla birlikte eski diriliğini yitirdiğinde hayat da bizim için anlamını kaybedebiliyor. Peki güçlü bir hafıza, her daim keskinliğini koruyan bir hatırlama yetisi bizi mutlu etme garantili midir? Bu açıdan bakınca bir ters köşe durumu var. Unutmak isteyeceğimiz can yakan anılar sözkonusu olduğunda keskin bir bellek kelimenin tam manasıyla başa bela olur. Böyle durumlarda kişinin hatırlamayı istememe hakkı olmalı. Belki de Melville’in ünlü karakteri Kâtip Bartleby’in ondan bir iş istendiğinde pervasızca belirttiği gibi “Hatırlamamayı tercih ederim” diyebilmeli insan.
Gelgelelim biz hatırlamamayı tercih etsek de geçmiş her zaman unutulmaya razı olmaz. Bazen ne kadar unutmak istersek isteyelim bazı anıları o kadar derinden önemseriz ki, onlar bir türlü yakamızı bırakmazlar. Sevindirici olan şu ki, belleğin işimizi kolaylaştıran bir özelliği var; o da “hatırlama seçiciliği”. Bu seçici hafıza hayat boyu bizim için en önemli ve değerli olan anıları saklamak için daha önemsiz olanları yok eder.
Belleğimiz özünde iyimserliğe meyilli. Bu ayıklamayı yaparken de, bir taraftan mutlu olduğumuz anıları biriktirmeyi pek sever. Bizi üzecek anıları ise yok etmeye eğilimlidir. Yani aslında belleğimiz duygumuza odaklı ve ne hissettiğimize göre rotasını değiştirebilir. Konulara ilgimiz ve verdiğimiz değer değişirse, hafıza da saklayacağı anıları değiştirmeye karar verir. İşin özünde bize acı veren bir olaya bakış açımızı değiştirmeyi başarabilirsek zaman içinde bellek de doğal bir koruma oluşturarak bizi geçmişin üzerimizdeki hakimiyetinden kurtarıyor. Bir nevi bilgelikle bizi olumsuz anıların yaşam boyu sürebilecek etkilerinden koruyor.
Muhteşem değil mi?
Belleğe bilgelik sıfatını yakıştırırken belki de biraz aceleci davrandım. Esasında ona methiyeler düzmeden daha temkinli yaklaşmalı zira tüm olumlu özelliklerinin yanında kendisi aynı zamanda hayli tekinsiz!
Bellek adeta zıtlıklardan oluşmuş bir halita. İçinde neler yok ki! Birbirine zıt duygular, kuytulara sinmiş imgeler, silinmeye çalışılan izler, iyi hissettirdiği için sık gündeme gelen hatıralar, hatta bazen de yeniden kurgulanmış anılar. Gelin zihnimizde şu ihtimali bir düşünelim; çok net hatırladığımızı sandığımız anıları yıllar sonra düşünürken yeniden kurguluyor olabilir miyiz? Hepimiz belleğimizde biriktirdiklerimizle kendi hayatımızın birer anlatıcısıyız.
Peki anlatıcısı olduğumuz hikâyenin ne kadarından gerçekten eminiz?
Hayatta herşeyin değişime uğraması gibi şüphesiz geçmişteki olayları hatırlama şeklimiz de değişiyor. Otuz sene önce başımızdan geçmiş bir anıyı bugünkü benliğimizle hatırladığımızda ona farklı anlamlar yüklememiz şaşırtıcı değil. Sonuçta hafızamız, geçmişin parçalarını bugünkü varlığımız ve bilincimizle yeniden bir araya getirip yorumlar.
Bazen de tekinsiz bellek usulca devreye girer. Geçmiş olayları yorumlarken yıllar içinde kendi davranışlarımıza, olayların neden ve sonuçlarına zihnimizde öyle bir açıklama geliştiririz ki, bir süre sonra o açıklama gerçek geçmişimizin yerini almaya başlar. Başka bir deyişle kendimize dair inancımızı korumak için geçmişi yeniden düzenlemeye girişir, yarattığımız hikayeye inanmaya başlarız.
İngiliz yazar Julian Barnes, Booker ödüllü “Bir Son Duygusu” romanında tam da bu konuya değinir.
Romanın ana karakteri Tony Webster, emekliliğinde sakin bir hayat süren, geçmişiyle büyük ölçüde barışık olduğunu düşünen bir adamdır. Yıllar sonra gelen bir haber, Tony’nin geçmişine yeniden dönmesine, gençlik yıllarını, okul arkadaşlarını, ilk aşkını ve hayatının önemli dönemeçlerini hatırlamasına neden olur. Gençliğinde yaşanan bazı olayların gerçekte sandığı gibi olmadığını fark etmeye başlar. Tony, geçmişini hatırladığından emindir emin olmasına ancak, elindeki yeni bilgiler eski anılarının anlamını altüst eder. Yıllardır yarattığı ‘kendilik algısı’ sarsılmıştır.
Hatırlama melekemiz devam ettiği sürece her birimizin zamanla kendi geçmişimizi bir hikâyeye dönüştürdüğü doğru. Öte yandan acaba hikâyelerimizin ne kadarı gerçek, ne kadarı kendi zihnimizin ürünü?
İnsan bireysel hafıza konusunda kendi zihnine bile her zaman güvenemezken şimdilerde bir de bilgilendirici olduğu kadar da müphem, hakikati eğip büken bir yapay zeka ile karşı karşıyayız. Gerçek, artık ne kadar gerçek, emin değiliz. Bir süre önce Ayfer Tunç ile yaptığımız bir edebiyat söyleşisinde dürüst bir edebiyatçının belleğinin toplumsal gerçeği yansıttığını vurguladığını hatırlıyorum. Görünen o ki edebiyat, gerçek bilginin bükülmesi riskinden dolayı önümüzdeki yıllarda gittikçe daha da önem kazanacak.
Her konu kaçınılmaz şekilde kafamda dönüp dolaşıp edebiyata bağlanıyor, ne var ki hikâye anlatma deyince de bellekle edebiyat arasındaki güçlü bağı düşünmemek imkansız. Sonuçta hafıza aynı zamanda geleceğe bırakılan bir miras ve bunun en önemli araçlarından biri de edebiyat. Kadim bilgelik bile hafızaya bu rolü biçmiş.
Antik Yunan’da hafızanın tanrıçası kabul edilen Mnemosyne, sanatın, şiirin ve bilginin hafızayla ilişkisini temsil etmiş. Bellek yalnızca geçmişle bugün arasında kurulan bağ değil, aynı zamanda edebiyatın da kaynağı. Dürüst olduğu sürece de öyle olmaya devam edecek.
Köşe Yazıları
Edebiyatın İzinde
Edebiyatın izini sürmek, son yıllarda benim için vazgeçilmez bir tutkuya dönüştü. Gittiğim şehirlerde bir yazarın doğduğu evi, bazen soluklandığı, belki de o meşhur kitabının ilk cümlelerini yazdığı bir kafeyi keşfetmeyi severim. Kimi zaman sevdiği bir kitapçının kapısından içeri girer, kimi zaman da okuduğum bir kitapta karşıma çıkan küçücük bir sembolün peşine düşerim.
Bu kez edebiyat merakım beni birbirinden oldukça farklı iki yere götürdü. İlki bir mezarlıktı. Evet, yanlış okumadınız! Kendimi çok sevdiğim bir yazarın mezarını ziyaret ederken buldum. Üstelik mezarlıklarla aramın pek iyi olduğu da söylenemez.
Her şey Göçmenkitapseverler Kitap Kulübümüzle geçtiğimiz aylarda James Joyce’un Dublinliler kitabını okumamızla başladı. Kitap üzerine konuşurken Joyce’un hayatına, eserlerine ve yaşadığı şehirlere de uzanmıştık. Dört yıldır Zürih’te yaşamama rağmen bazı önemli ayrıntıları gözden kaçırmışım meğer. Kitap kulübünden ve gazeteden arkadaşım Meltem Stropoli, Joyce’un mezarının Zürih’te olduğunu sohbet grubumuzda paylaşınca hepimizin aklına aynı fikir düştü: Neden gidip ziyaret etmiyoruz?
Lyon’da yaşayan Joyce hayranı arkadaşımız Özge Kiner’in de „Ben de varım“ demesiyle planımız şekillendi. Böylece ortaya kitapçılarla, edebiyat sohbetleriyle ve bolca kahkahayla dolu iki günlük bir Zürih buluşması çıktı. Şehirdeki kitapçıları gezip Joyce’un müdavimi olduğu Cafe Odeon’da soluklandıktan sonra rotamızı, sonbaharın bütün renkleriyle süslenmiş Fluntern Mezarlığı’na çevirdik. Google’ın yardımıyla mezarının başında, elinde bir kitapla oturan bronz bir heykeli olduğunu öğrenince aradığımız yeri bulmak da kolaylaştı. Sonunda Joyce’un karşısındaydık. Onu mezarı başında andık, biraz edebiyat konuştuk, biraz da bir yazarı ziyaret etmek için mezarlık buluşması ayarlayan halimize gülmeden edemedik.
Peki, İrlandalı bir yazarın mezarı neden Zürih’teydi?
Aslında James Joyce’un Zürih’le ilişkisi, iki dünya savaşının gölgesinde şekillenen oldukça ilginç bir hikaye. Joyce, henüz 22 yaşındayken İngilizce öğretmenliği umuduyla Zürih’e geliyor ancak iş bulamayınca Trieste’ye yerleşiyor. Birinci Dünya Savaşı nedeniyle yeniden Zürih’e dönüyor ve 1919’a kadar yaşadığı bu şehirde Ulysses üzerinde çalışıyor. 1920’de Paris’e taşınan Joyce, İkinci Dünya Savaşı nedeniyle tekrar Zürih’e sığınıyor. Ancak bu son gelişinden yalnızca birkaç hafta sonra, 58 yaşında hayatını kaybediyor.
Joyce’un Zürih’te bıraktığı izler mezarıyla sınırlı değil. Zentralbibliothek Zürich’te Homeros ve Antik Yunan üzerine araştırmalar yapan yazar, kütüphane kayıtlarında 814 numaralı okuyucu olarak yer alıyor. Zürih’te üzerinde çalıştığı Ulysses ise yıllar sonra Paris’te yayımlanıyor. Son eseri Finnegans Wake ise Zürih’in sokaklarından, nehirlerinden ve yer adlarından izler taşıyor.
Deniz Tarağı Kabuğu
Mezarlıktan ayrılırken Lyon’da yaşayan Özge’yi ziyaret etme planları yapmaya başlamıştık bile. Tabii ilk merak ettiğimiz şey, orada hangi yazarların yaşadığıydı. Anlaşıldığı üzere bizim seyahat planlarımızda gezilecek yerlerden önce edebiyat haritası açılıyor. Ama günün edebiyat macerası henüz bitmemişti. Sırada bir deniz tarağı kabuğu vardı.
Yazdıklarına ve Göçmenkitapseverler buluşmalarımızdan sonra kendisine de hayran olduğum Nermin Yıldırım’ın Ev romanı sayesinde Camino de Santiago ile tanışmıştım. İspanya’daki Santiago de Compostela’ya uzanan bu tarihi hac yolunun simgesi, hacılara yön gösteren deniz tarağı kabuğu. Meğer bu yolun bir bölümü Zürih’in hemen yakınındaki Rapperswil’den de geçiyormuş. Bunu da yine sevgili Meltem sayesinde öğrendim.
Düşünsenize, Rapperswil’e defalarca gitmiş, eski şehrin daracık, taş döşeli sokaklarında kim bilir kaç kez yürümüştüm. Belki de o altın renkli kabuğun üzerinden fark etmeden geçmiştim. Oysa küçücük bir işaret, yüzyıllardır süren koca bir yolculuğun izini taşıyormuş.
Peki, neden deniz tarağı kabuğu?
Kabuğun üzerindeki çizgilerin farklı yönlerden gelip tek bir noktada birleşmesi, Avrupa’nın dört bir yanından yola çıkan hacıların aynı hedefe, Santiago de Compostela’ya ulaşmasını simgeliyor. Orta Çağ’da yolculuklarını tamamlayan hacılar, deniz kabuklarını kıyafetlerine veya çantalarına takarak bu uzun yolu katettiklerini gösterirlermiş. Zamanla kabuk, inancın, umudun ve dayanışmanın da sembolüne dönüşmüş.
Bir rivayete göre ise Aziz Yakup’un naaşı deniz yoluyla İspanya’ya getirilirken bir atlı, atıyla birlikte denize düşmüş. Aziz Yakup’un mucizesi sayesinde boğulmaktan kurtulan atlı, kıyıya çıktığında hem kendisinin hem de atının deniz kabuklarıyla kaplandığını görmüş. İşte deniz tarağı kabuğunun Camino de Santiago’nun simgelerinden biri haline gelmesi bu efsaneyle de ilişkilendiriliyor.
Biz de sonunda o meşhur kabuklardan birini görmeye Rapperswil’e gittik. Bir zamanlar farkına bile varmadan üzerinden geçtiğim bu küçük kabuğun arkasında böylesine köklü bir hikaye olduğunu öğrenmek beni oldukça etkiledi. Üstelik günün sürprizleri bununla da bitmedi. Biraz ileride, ikinci el Almanca kitaplar satan küçük bir dükkana uğradık. Ve karşımıza Paulo Coelho’nun Auf dem Jakobsweg kitabı çıktı. Yazarın Santiago de Compostela yolculuğunu anlattığı eser. Tam da o gün böyle bir kitapla karşılaşmak, edebiyatın bize küçük bir göz kırpışı gibiydi.
Güneş batarken Rapperswil’in dar sokaklarında soğuk da iyice kendini hissettirmeye başlamıştı. Bizse yüzümüzde tatlı bir tebessüm, keşfettiklerimizi konuşarak yürüyorduk. O an Camino de Santiago’nun ardındaki düşünceyi hatırladım: Önemli olan yalnızca varılacak yer değil, yol boyunca karşılaştıklarımızın ve öğrendiklerimizin bize kattıklarıydı.
Sanırım edebiyatı bu kadar sevmemin nedenlerinden biri de bu: Kitapların son sayfasını çevirdikten sonra bile beni yeni hikayelere götürmeye devam etmesi.
-
Gündem2 Jahren agoTELEGRAM’DA ŞOK EDEN GRUPLAR: TECAVÜZ AĞLARI VE K.O. DAMLALARI
-
Ekonomi3 Jahren agoİsviçre’de Maaş Dengesi: Ortalama bir Kişinin Maaşı 6788 CHF
-
E-Dergi3 Jahren agoİsviçre’nin Sesi Şubat 2024
-
İsviçre3 Jahren agoDünyanın En İyi Sağlık Kurumları: İlk 250 Hastane Sıralamasında İsviçre’den 10 Hastane
-
Yaşam3 Jahren agoKıskanç Kaynana Belirtileri: Gözden Kaçırmamanız Gereken 10 İşaret
-
Gündem2 Jahren ago
ERDOĞAN KARŞITI PAYLAŞIMLARI SIĞINMA BAŞVURUSUNDA HAKLI GEREKÇE OLARAK GÖRÜLMEDİ
-
Dünya2 Jahren ago
META’NIN COVİD-19 AŞILARIYLA İLGİLİ YANILTICI BİLGİ KARARI: İFADE ÖZGÜRLÜĞÜNÜ KISITLIYOR MU?
-
Gündem2 Jahren ago
TÜRKİYE’DEN GELEN SIĞINMA BAŞVURULARINA GETİRİLEN SERT UYGULAMALARA TEPKİ


