Connect with us

Köşe Yazıları

Göklerde Bir Kartal Gibi; Sabahattin Ali

yazar

Published

on

Geçtiğimiz akşam, İsviçre Türk Edebiyat Kulübü olarak düzenlediğimiz ikinci Şairler Limanı buluşmasında edebiyatın ve müziğin kalbinde derin bir iz bırakmış bir ismi, Sabahattin Ali’yi andık. Onun şiirlerinden şarkılara dönüşen dizelerini, türk edebiyatına damgasını vurmuş unutulmaz romanlarını ve yaşam öyküsünü hazırlamak ve sunmak benim için bir onurdu. Aylar öncesinden başladığım hazırlık sürecinde, ana kaynakların yanı sıra Filiz Ali’nin tanıklıklarını dinledim; Hıfzı Topuz’un Başın Öne Eğilmesin adlı Sabahattin Ali biyografisini ve Osman Balcıgil’in Yeşil Mürekkep kitaplarının satırlarında kayboldum. Aldığım yüzü aşkın notu harmanlarken çoğu yerde gözyaşlarıma engel olamadım. Çünkü Sabahattin Ali’nin hikayesi sadece bir yazarın hayatı değil, aynı zamanda bir ülkenin vicdan aynasıydı.

Sabahattin Ali, 5 Şubat 1907’de Batı Trakya’nın Gümülcine sancağında dünyaya geldi. Ruhsal sorunlar yaşayan bir annenin, aydın bir babanın çocuğu olarak içine kapanık büyüdü; kitaplarla ve resimle avundu. Balıkesir Muallim Mektebi’nde kalemiyle tanıştı, şiirler ve hikayeler yazmaya başladı. Öğretmenlik diplomasını aldıktan sonra Yozgat’a atandı, ancak yalnızlığını hep dile getirdi. Kalbinde derin iz bırakan Nahit Hanım’a duyduğu tek taraflı aşk, hayatındaki arayışlarının simgesiydi. Hatta onun için Eskisi gibi şiirini de yazdı. Güçlü kalemiyle Sabahattin Ali; yalnızlık, aşk ve hayal kırıklıklarını yoğurarak Türk edebiyatına unutulmaz eserler kazandırdı.

Yozgat’taki yalnızlığından bunalan Sabahattin Ali, Milli Eğitim Bakanlığı’na başvurup Avrupa’ya gönderilecek genç öğretmenler programına katıldı ve Almanya’ya gitme hakkı kazandı. Almanya’da yalnızca dil öğrenmedi; dünyayı gördü, yeni ufuklar kazandı ve dönüşünde Türk edebiyatını derinden etkileyecek eserlerinin temelini attı.

Sabahattin Ali, kısa sürede Almanca öğrenip klasik yazarları okuma imkanı buldu. Berlin’deki Joachimsthaler Lisesi’nde faşist öğrencilerin hakaretine karşı çıkıp tokat atınca disiplin kuruluna verildi ve okuldan uzaklaştırıldı. İki yıl bile sürmeyen Almanya yolculuğu, ona yeni bir dünya görme fırsatı kazandırdı; izlenimlerini “Mufassal Cermenistan Seyahatnamesi” adlı defterde topladı.

Almanya’dan döndüğünde ne evi ne işi vardı. Bu süreçte dostları Resimli Ay dergisindeki yazılar ve özellikle genç Nazım Hikmet’in parlayışı üzerine uzun sohbetler yaptı. Bursa’ya atanmasından hemen önce Resimli Ay’a gidip “Bir Orman Hikayesi” adlı öyküsünü bıraktı. Nazım Hikmet’in “Bu bir mücevher!” diyerek övdüğü hikaye, 7 Eylül 1930’da yayımlandı ve Sabahattin Ali’nin edebiyat dünyasına adım atmasını sağlayan anahtar oldu.

1930’da Almanca öğretmeni olarak Aydın’a atanan Sabahattin Ali, yaz tatillerinde Resimli Ay çevresine girerek Nazım Hikmet, Sabiha ve Zekeriya Sertel’le yakınlaştı; Nazım’ın “Şiiri bırak, romana yönel” öğüdü onun edebiyat yolunu değiştirdi.

1931’de Konya’ya Almanca öğretmeni olarak atanan Sabahattin Ali, bu defa öğrencisi Melahat’a gönül verdi; “Çocuklar Gibi” şiirini ona yazdı ama yine reddedildi. Kalbindeki kırgınlığı edebiyata çevirerek Yeni Anadolu gazetesinde ünlü romanı Kuyucaklı Yusuf’u tefrika etmeye koyuldu. Ancak gazete sahibiyle yaşadığı anlaşmazlık sonrası yolları ayrıldı. Aynı dönemde aleyhine kurulan bir kumpasla Mustafa Kemal’e hakaretle suçlanarak tutuklandı ve 14 ay hapis cezasına çarptırıldı.

Başın Öne Eğilmesin

Sinop Cezaevi’ne gönderilen Sabahattin Ali, burada gece gündüz okuyup yazarak hayata tutundu. Hapishane Şarkıları’nın en bilinen parçası Aldırma Gönül bu günlerde doğdu. On ay yedi gün süren mahpusluğun ardından, Cumhuriyet’in 10. yılı affıyla özgürlüğüne kavuştu. Cezaevi yılları, onun edebiyatını besleyen acı ve direnişle yoğrulmuş satırlara dönüştü; Nazım Hikmet’in hapisten gönderdiği destek dolu mektup ise kalemine duyulan güvenin en güçlü işareti oldu.

29 Ekim 1933’te afla serbest kalan Sabahattin Ali, siciline işlenen suçlar nedeniyle memuriyetten çıkarıldı. 1934’te Dağlar ve Rüzgar adlı şiir kitabı yayımlandı. Daha sonra Gazi Mustafa Kemal’in izni ile öğretmenliğe geri döndü ve bunun yanında neşriyat müdürü ve büro şefi olarak görevlendirilen Sabahattin Ali, çevresine neşeli, etkileyici ve sıcak kişiliğiyle sevgi kazandı.

1934’te Soyadı Kanunu çıktığında Sabahattin Ali, ailesinin aldığı “Şenyuva” soyadını soğuk buldu ve babasının adını yaşatmak için kendi soyadının “Ali” olmasını istedi. Memur reddedince alaycı zekasıyla “Alı” diyerek kaydını yaptırdı.

Gençlik yıllarında Erenköy’de gözlerine takılan Aliye, yıllar boyunca Sabahattin Ali’nin belleğinde kaldı. Hayatının çoğunu yalnız geçirmiş, çeşitli aşklar yaşamış olan yazar, Ankara’da öğretmenlik yaparken gerçek bir eşe sahip olma arzusunu fark etti. Dayısının köşkünde Aliye’ye mektuplar aracılığıyla yeniden ulaştı; ailesinin onayıyla kağıt üzerinde başlayan bu bağlılık kısa sürede gerçeğe dönüştü ve 16 Mayıs 1935’te Kadıköy Evlendirme Dairesi’nde nikahları kıyıldı.

Konya’da tefrika olarak başlayan Kuyucaklı Yusuf, Sabahattin Ali’nin Anadolu’nun sosyal yaralarına ve köy yaşamına dair derin bakışını yansıttığı eseriydi. 1936’da evlilik sonrası kitap olarak basılan roman, edebiyat dünyasında yankı uyandırdı.

Sabahattin Ali, sonrasında Ankara’da Devlet Konservatuarı’nda Carl Ebert’in disiplinli ama büyüleyici ortamında kendini buldu. Hafta sonları ilerici dostlarla piknikler, uzun sohbetler ve hayaller paylaşırken, geceleri sefaret balolarında Aliye ile Ankara sosyetesinin parçası oldu. Sabahattin, Ankara’yı hem mesleki hem de kişisel olarak kendini yeniden var ettiği bir sahneye dönüştürdü.

1930’ların sonlarında Avrupa’da yükselen totaliter gölgeler arasında Sabahattin Ali, ayrımcılığın ve şiddetin olmadığı, barış ve huzur dolu bir dünya özlemiyle yaşadı. 1939’da Ulus gazetesinde tefrika edilen ve dokuz ay sonra Remzi Kitabevi’nde kitaplaşan İçimizdeki Şeytan, insanın karanlık yanlarıyla yüzleşmesini ayna gibi yansıtan bir eser olarak öne çıktı. Aynı dönemde Devlet Konservatuvarı’nda çalışıp tiyatro sahnelerinin atmosferini soluyan Ali, gündüzleri sahnede, geceleri kalemde hayatını iki eksende tutkuyla sürdürerek, kararan dünyaya kalemiyle meydan okudu.

İkinci Dünya Savaşı sırasında yeniden askere alınan Sabahattin Ali, Büyükdere’deki çadır kampında eşiyle birlikte yaşarken Kürk Mantolu Madonna’nın ilk satırlarını yazdı. Askerlik sonrası Ankara’da romanını tamamladı; 1940’ta gazetede tefrika edilen eser, 1943’te kitap olarak yayımlandı ve insan ruhunun derinliklerine bakan en önemli yapıtlarından biri oldu.

Benim Meskenim Dağlardır

Ankara’dan ayrılan Sabahattin Ali, İstanbul’da Aziz Nesin’le birlikte Marko Paşa dergisini çıkardı ve dergi kısa sürede on binlerce okura ulaştı. Ancak sivri dili ve muhalif tavrı devletin hedefi oldu; yazılarıyla sürekli takibe alınan Sabahattin Ali, polis gözetimi altında yaşamaya başladı. Rasih Nuri İleri’nin evinde gizlenerek bir süre saklandı, yurt dışına çıkmayı düşündü ama örgütlü siyasetten uzak, yalnız bir sosyalist olarak yoluna devam etti. Marko Paşa’nın gizlice basılan sayılarının ardından polis baskınları ve toplu tutuklamalar yaşandı; işkenceler, mahkemeler ve sonunda Sultanahmet Cezaevi…

Sonra Paşakapı Cezaevi…Burada  tanıştığı göçmen mahkumlar sayesinde Bulgaristan’a kaçma fikri Sabahattin Ali’nin zihnine iyice yerleşti. Hapisten çıktığında davalar ve yasaklar peşini bırakmadı. Özgürlüğe kavuşmuştu fakat  yoksulluk ve yalnızlıkla mücadele ediyordu. Geçimini sağlamak için kamyonculuğa yöneldi. Ancak kalemi onu yine hedef haline getirdi; Zincirli Hürriyet’teki “Asıl Büyük Tehlike” yazısı hem kendisini hem Mehmet Ali Aybar’ı davalık etti, gazete kapatıldı. Bir yanda geçim derdi ve ailesinden ayrı düşmek, diğer yanda bitmek bilmeyen davalar, Sabahattin Ali’yi yavaş yavaş kesin bir yol ayrımına sürüklüyordu.

Sabahattin Ali yargılandığı yılların ardından artık kesin kararını vermişti: bir daha hapishaneye girmeyecekti. Bir kamyonet aldı,bununla ticaret yapacağını söyledi fakat niyeti  Bulgaristan’a kaçmaktı. Yeşil mürekkeple bırakacağı imzaya kadar her ayrıntıyı düşünerek hazırlık yaptı. Ancak sınırı geçtiğini sandığı anda ihanete uğradı; gizli sorgulara alındı, işkencelerden geçirildi. Sorular hep örgütler, cinayetler, Sovyetler üzerineydi ama onun verecek bir cevabı yoktu. Sonunda, iddialara göre istihbaratın emriyle Ali Ertekin tarafından başına aldığı sopa darbeleriyle öldürüldü.

Cesedi aylar sonra Istıranca dağlarında bir çoban tarafından bulundu, ailesine teşhis ettirilmedi, gerçekler karanlıkta kaldı. Mezarı olmadı; ama kızı Filiz Ali, babasının anısını unutturmamak için Istıranca dağlarına  onun dizelerini yazdırdı: “Başım dağ, saçlarım kardır, benim meskenim dağlardır.” Belki de bundan daha doğru bir anıt olamazdı. Çünkü Sabahattin Ali, tıpkı o dağlar gibi dimdik ve yalnızdı. Susturulmak istendi ama sesi, rüzgarla, taşla, ağaçlarla birlikte yaşamaya devam ediyor.  Onun adı, artık bir mezar taşında değil; dağların serinliğinde, kitaplarının sayfalarında ve kalbimize kazınan kelimelerinde. Sabahattin Ali’nin asıl mezarı, kitaplarını okuyan herkesin yüreğindedir.

Continue Reading
Click to comment

Leave a Reply

Deine E-Mail-Adresse wird nicht veröffentlicht. Erforderliche Felder sind mit * markiert

Köşe Yazıları

Samiha Ayverdi’nin Kaleminden

yazar

Published

on

By

Saliha Zeynep Yanar

İnsan, başlı başına bir âlem deriz; hakikaten de öyledir. Fakat insan, göğsünde taşıdığı bu muazzam âlemden bihaber yaşar çoğunlukla. Türk edebiyatının derin kalemi Samiha Ayverdi Hanımefendi, insanın bu sessiz, keşfedilmemiş iç dünyasını özetleyen o çarpıcı ifadelerle içimizdeki âlemi gün yüzüne çıkarıyor:

„Bir ankâ var içimde, ona kanat istiyorum.

Bir mahşer var içimde, ona mîzan istiyorum.

Bir dünya var içimde, ona nizam istiyorum.

Bir kavga var içimde, ona karar istiyorum.“

Hayat, insana zaman zaman taşıyamayacağı kadar ağır yükler bırakır. Kırılan hevesler, sönen umutlar ve sukutuhayaller insanın özüne birer kor gibi düşer. İnsan yanar; cayır cayır, sesini kimseye duyurmadan, kendi içine doğru yanar. Lakin insanın tabiatında küle dönmek kadar, o küllerin arasından yeniden doğmak da vardır.

Göğüs kafesinin o daracık, sıkışık boşluğunda çırpınan bir Anka saklıdır. Ne var ki rüzgârını kaybetmiştir. Uçmak, göğe değmek, geçmişin ve bugünün ağırlığından sıyrılıp özgürleşmek ister; lakin kanat yoktur. O kanadın yokluğu, insanın bu dünyadaki en büyük gurbetidir. Anka’nın varlığı bir umut müjdesidir ama asıl mesele, o kuşun göğüs kafesini yırtıp göğe açılacak cesareti ve imkânı bulabilmesidir.

Anka’nın çırpınışıyla birlikte, zihnin en ücra köşelerinde tarifsiz bir kalabalık uyanır. İnsanın kendisiyle baş başa kaldığı, yapıp ettiklerini, sustuklarını, geç kaldığı ya da çok erken davrandığı her anı bir film şeridi gibi önünden geçirdiği bir mahşer kurulur içeride.

Bu mahşer, ne dış dünyanın mahkeme salonlarına benzetilebilir ne de dünyevi yargılara… Burada sanık da hâkim de şahit de bizzat insanın kendisidir. Ve insan, bu amansız iç hesaplaşmanın ortasında yorulur. Yüreğindeki bu gürültüyü dindirecek, hak ile batılı, hırs ile huzuru tartacak adil bir mîzan arar. Çünkü bilir ki vicdan terazisi doğru tartmadıkça ruh sükûnete eremez; içsel denge kurulamaz.

Dışarıdaki bozulmuş düzen, adaletsizlik ve karmaşa, kaçınılmaz olarak insanın iç dünyasına da sızar. Zihnimiz bin bir parçaya bölünmüş, değerlerimiz sarsılmıştır. Şairin „Bir dünya var içimde, ona nizam istiyorum“ deyişi, yitirilen masumiyete, bozulmamış hakikate ve sükûnete duyulan derin bir özlemdir.

Dağılmış zihni toparlayacak, ruhumuza bir istikamet ve ilke kazandıracak o büyük düzene, yani nizama olan ihtiyaç hayati bir önem taşır. İnsan, kendi içinde tertemiz, bozulmuş olmayan bir dünya inşa etmeden dışarıdaki dünyaya adalet getiremeyeceğinin bilincindedir. İçerideki nizam, dışarıdaki kaosa karşı en güçlü kaledir.

Tüm bu süreçler, kaçınılmaz bir hesaplaşmaya, derin bir kavgaya kapı aralar. Bu kavga dış dünyayla değil, insanın kendi nefsiyledir. Konfor alanı ile hakikat, korku ile cesaret, teslimiyet ile başkaldırı arasında sıkışan ruh, artık bir yol ayrımındadır.

Şair, bu ikili hâle bir nokta koymak ister. Savaşmak güzeldir, aramak kıymetlidir; lakin bu belirsizlik insanı içeriden çürütür. Bu yüzden bir karar şarttır. Gri tonların ortasında kaybolmaktansa siyahın ya da beyazın keskinliğinde durabilmek, bir taraf seçmek ve o yolda yürümek gerekir. Karar vermek, ruhun özgürleşmesi demektir.

Son Söz Niyetine

Bu yazı, sıradan bir ruh hâli tasviri değil, Samiha Ayverdi Hanımefendi’nin kaleminden dökülen bu feryat aslında hepimizin ortak hikâyesidir. İçimizdeki mahşeri dindirecek mîzana, dünyamızı toparlayacak nizama ve nihayet hayatımıza yön verecek kesin bir karara varana dek bu içsel yolculuk bitmeyecektir.

Soru baki kalıyor:

Sen, göğüs kafesinde sıkışan Anka’ya kanat vermeye hazır mısın?

Continue Reading

Köşe Yazıları

Hatırlamak ve Unutmak:Bellek Dost mu Düşman mı?

yazar

Published

on

Geçen hafta kitap kulübümüz Kelime Gezginleri’nde ilginç bir tartışma konusu gündeme geldi:

“Unutmak mı, hatırlamak mı?”
“Unutmak aslında o kadar da kötü değil midir?”
“İnsan istediğini unutabilir mi?”

Konu düşündürücü ve derinlikli. Sorgulamamıza kapı aralayan kaynak ise kulüp üyelerimizden Yalın Gündüz’ün Cumhuriyet’te yayımlanan “Dijital Ötenazi Hakkı” adlı ilgi çekici yazısıydı. Yazının ana mesajı sevdiklerimizin ölümünden sonra onları yapay zeka aracılığı ile hatırlama fikrinin doğru olup olmadığı. İçerik bütün olarak zihin açıcı olsa da, bende yeni düşünme alanları açan kısım, konunun bellek ile ilgili bağlantısı oldu.

Hatırlama yeteneğimiz bizim için değerli; o kadar ki yaşla veya hastalıklarla birlikte eski diriliğini yitirdiğinde hayat da bizim için anlamını kaybedebiliyor. Peki güçlü bir hafıza, her daim keskinliğini koruyan bir hatırlama yetisi bizi mutlu etme garantili midir? Bu açıdan bakınca bir ters köşe durumu var. Unutmak isteyeceğimiz can yakan anılar sözkonusu olduğunda keskin bir bellek kelimenin tam manasıyla başa bela olur. Böyle durumlarda kişinin hatırlamayı istememe hakkı olmalı. Belki de Melville’in ünlü karakteri Kâtip Bartleby’in ondan bir iş istendiğinde pervasızca belirttiği gibi “Hatırlamamayı tercih ederim” diyebilmeli insan.

Gelgelelim biz hatırlamamayı tercih etsek de geçmiş her zaman unutulmaya razı olmaz. Bazen ne kadar unutmak istersek isteyelim bazı anıları o kadar derinden önemseriz ki, onlar bir türlü yakamızı bırakmazlar. Sevindirici olan şu ki, belleğin işimizi kolaylaştıran bir özelliği var; o da “hatırlama seçiciliği”. Bu seçici hafıza hayat boyu bizim için en önemli ve değerli olan anıları saklamak için daha önemsiz olanları yok eder.

Belleğimiz özünde iyimserliğe meyilli. Bu ayıklamayı yaparken de, bir taraftan mutlu olduğumuz anıları biriktirmeyi pek sever. Bizi üzecek anıları ise yok etmeye eğilimlidir. Yani aslında belleğimiz duygumuza odaklı ve ne hissettiğimize göre rotasını değiştirebilir. Konulara ilgimiz ve verdiğimiz değer değişirse, hafıza da saklayacağı anıları değiştirmeye karar verir. İşin özünde bize acı veren bir olaya bakış açımızı değiştirmeyi başarabilirsek zaman içinde bellek de doğal bir koruma oluşturarak bizi geçmişin üzerimizdeki hakimiyetinden kurtarıyor. Bir nevi bilgelikle bizi olumsuz anıların yaşam boyu sürebilecek etkilerinden koruyor.

Muhteşem değil mi?

Belleğe bilgelik sıfatını yakıştırırken belki de biraz aceleci davrandım. Esasında ona methiyeler düzmeden daha temkinli yaklaşmalı zira tüm olumlu özelliklerinin yanında kendisi aynı zamanda hayli tekinsiz!

Bellek adeta zıtlıklardan oluşmuş bir halita. İçinde neler yok ki! Birbirine zıt duygular, kuytulara sinmiş imgeler, silinmeye çalışılan izler, iyi hissettirdiği için sık gündeme gelen hatıralar, hatta bazen de yeniden kurgulanmış anılar. Gelin zihnimizde şu ihtimali bir düşünelim; çok net hatırladığımızı sandığımız anıları yıllar sonra düşünürken yeniden kurguluyor olabilir miyiz? Hepimiz belleğimizde biriktirdiklerimizle kendi hayatımızın birer anlatıcısıyız.

Peki anlatıcısı olduğumuz hikâyenin ne kadarından gerçekten eminiz?

Hayatta herşeyin değişime uğraması gibi şüphesiz geçmişteki olayları hatırlama şeklimiz de değişiyor. Otuz sene önce başımızdan geçmiş bir anıyı bugünkü benliğimizle hatırladığımızda ona farklı anlamlar yüklememiz şaşırtıcı değil. Sonuçta hafızamız, geçmişin parçalarını bugünkü varlığımız ve bilincimizle yeniden bir araya getirip yorumlar.

Bazen de tekinsiz bellek usulca devreye girer. Geçmiş olayları yorumlarken yıllar içinde kendi davranışlarımıza, olayların neden ve sonuçlarına zihnimizde öyle bir açıklama geliştiririz ki, bir süre sonra o açıklama gerçek geçmişimizin yerini almaya başlar. Başka bir deyişle kendimize dair inancımızı korumak için geçmişi yeniden düzenlemeye girişir, yarattığımız hikayeye inanmaya başlarız.

İngiliz yazar Julian Barnes, Booker ödüllü “Bir Son Duygusu” romanında tam da bu konuya değinir.

Romanın ana karakteri Tony Webster, emekliliğinde sakin bir hayat süren, geçmişiyle büyük ölçüde barışık olduğunu düşünen bir adamdır. Yıllar sonra gelen bir haber, Tony’nin geçmişine yeniden dönmesine, gençlik yıllarını, okul arkadaşlarını, ilk aşkını ve hayatının önemli dönemeçlerini hatırlamasına neden olur. Gençliğinde yaşanan bazı olayların gerçekte sandığı gibi olmadığını fark etmeye başlar. Tony, geçmişini hatırladığından emindir emin olmasına ancak, elindeki yeni bilgiler eski anılarının anlamını altüst eder. Yıllardır yarattığı ‘kendilik algısı’ sarsılmıştır.

Hatırlama melekemiz devam ettiği sürece her birimizin zamanla kendi geçmişimizi bir hikâyeye dönüştürdüğü doğru. Öte yandan acaba hikâyelerimizin ne kadarı gerçek, ne kadarı kendi zihnimizin ürünü?

İnsan bireysel hafıza konusunda kendi zihnine bile her zaman güvenemezken şimdilerde bir de bilgilendirici olduğu kadar da müphem, hakikati eğip büken bir yapay zeka ile karşı karşıyayız. Gerçek, artık ne kadar gerçek, emin değiliz. Bir süre önce Ayfer Tunç ile yaptığımız bir edebiyat söyleşisinde dürüst bir edebiyatçının belleğinin toplumsal gerçeği yansıttığını vurguladığını hatırlıyorum. Görünen o ki edebiyat, gerçek bilginin bükülmesi riskinden dolayı önümüzdeki yıllarda gittikçe daha da önem kazanacak.

Her konu kaçınılmaz şekilde kafamda dönüp dolaşıp edebiyata bağlanıyor, ne var ki hikâye anlatma deyince de bellekle edebiyat arasındaki güçlü bağı düşünmemek imkansız. Sonuçta hafıza aynı zamanda geleceğe bırakılan bir miras ve bunun en önemli araçlarından biri de edebiyat. Kadim bilgelik bile hafızaya bu rolü biçmiş.

Antik Yunan’da hafızanın tanrıçası kabul edilen Mnemosyne, sanatın, şiirin ve bilginin hafızayla ilişkisini temsil etmiş. Bellek yalnızca geçmişle bugün arasında kurulan bağ değil, aynı zamanda edebiyatın da kaynağı. Dürüst olduğu sürece de öyle olmaya devam edecek.

Continue Reading

Köşe Yazıları

Edebiyatın İzinde

yazar

Published

on

 Edebiyatın izini sürmek, son yıllarda benim için vazgeçilmez bir tutkuya dönüştü. Gittiğim şehirlerde bir yazarın doğduğu evi, bazen soluklandığı, belki de o meşhur kitabının ilk cümlelerini yazdığı bir kafeyi keşfetmeyi severim. Kimi zaman sevdiği bir kitapçının kapısından içeri girer, kimi zaman da okuduğum bir kitapta karşıma çıkan küçücük bir sembolün peşine düşerim.

 Bu kez edebiyat merakım beni birbirinden oldukça farklı iki yere götürdü. İlki bir mezarlıktı. Evet, yanlış okumadınız! Kendimi çok sevdiğim bir yazarın mezarını ziyaret ederken buldum. Üstelik mezarlıklarla aramın pek iyi olduğu da söylenemez.

 Her şey Göçmenkitapseverler Kitap Kulübümüzle geçtiğimiz aylarda James Joyce’un Dublinliler kitabını okumamızla başladı. Kitap üzerine konuşurken Joyce’un hayatına, eserlerine ve yaşadığı şehirlere de uzanmıştık. Dört yıldır Zürih’te yaşamama rağmen bazı önemli ayrıntıları gözden kaçırmışım meğer. Kitap kulübünden ve gazeteden arkadaşım Meltem Stropoli, Joyce’un mezarının Zürih’te olduğunu sohbet grubumuzda paylaşınca hepimizin aklına aynı fikir düştü: Neden gidip ziyaret etmiyoruz?

 Lyon’da yaşayan Joyce hayranı arkadaşımız Özge Kiner’in de „Ben de varım“ demesiyle planımız şekillendi. Böylece ortaya kitapçılarla, edebiyat sohbetleriyle ve bolca kahkahayla dolu iki günlük bir Zürih buluşması çıktı. Şehirdeki kitapçıları gezip Joyce’un müdavimi olduğu Cafe Odeon’da soluklandıktan sonra rotamızı, sonbaharın bütün renkleriyle süslenmiş Fluntern Mezarlığı’na çevirdik. Google’ın yardımıyla mezarının başında, elinde bir kitapla oturan bronz bir heykeli olduğunu öğrenince aradığımız yeri bulmak da kolaylaştı. Sonunda Joyce’un karşısındaydık. Onu mezarı başında andık, biraz edebiyat konuştuk, biraz da bir yazarı ziyaret etmek için mezarlık buluşması ayarlayan halimize gülmeden edemedik.

Peki, İrlandalı bir yazarın mezarı neden Zürih’teydi?

 Aslında James Joyce’un Zürih’le ilişkisi, iki dünya savaşının gölgesinde şekillenen oldukça ilginç bir hikaye.  Joyce, henüz 22 yaşındayken İngilizce öğretmenliği umuduyla Zürih’e geliyor ancak iş bulamayınca Trieste’ye yerleşiyor. Birinci Dünya Savaşı nedeniyle yeniden Zürih’e dönüyor ve 1919’a kadar yaşadığı bu şehirde Ulysses üzerinde çalışıyor. 1920’de Paris’e taşınan Joyce, İkinci Dünya Savaşı nedeniyle tekrar Zürih’e sığınıyor. Ancak bu son gelişinden yalnızca birkaç hafta sonra, 58 yaşında hayatını kaybediyor.

 Joyce’un Zürih’te bıraktığı izler mezarıyla sınırlı değil. Zentralbibliothek Zürich’te Homeros ve Antik Yunan üzerine araştırmalar yapan yazar, kütüphane kayıtlarında 814 numaralı okuyucu olarak yer alıyor. Zürih’te üzerinde çalıştığı Ulysses ise yıllar sonra Paris’te yayımlanıyor. Son eseri Finnegans Wake ise Zürih’in sokaklarından, nehirlerinden ve yer adlarından izler taşıyor. 

                                                Deniz Tarağı Kabuğu 

 Mezarlıktan ayrılırken Lyon’da yaşayan Özge’yi ziyaret etme planları yapmaya başlamıştık bile. Tabii ilk merak ettiğimiz şey, orada hangi yazarların yaşadığıydı. Anlaşıldığı üzere bizim seyahat planlarımızda gezilecek yerlerden önce edebiyat haritası açılıyor.  Ama günün edebiyat macerası henüz bitmemişti. Sırada bir deniz tarağı kabuğu vardı.

 Yazdıklarına ve Göçmenkitapseverler buluşmalarımızdan sonra kendisine de hayran olduğum Nermin Yıldırım’ın Ev romanı sayesinde Camino de Santiago ile tanışmıştım. İspanya’daki Santiago de Compostela’ya uzanan bu tarihi hac yolunun simgesi, hacılara yön gösteren deniz tarağı kabuğu. Meğer bu yolun bir bölümü Zürih’in hemen yakınındaki Rapperswil’den de geçiyormuş. Bunu da yine sevgili Meltem sayesinde öğrendim.

 Düşünsenize, Rapperswil’e defalarca gitmiş, eski şehrin daracık, taş döşeli sokaklarında kim bilir kaç kez yürümüştüm. Belki de o altın renkli kabuğun üzerinden fark etmeden geçmiştim. Oysa küçücük bir işaret, yüzyıllardır süren koca bir yolculuğun izini taşıyormuş.

Peki, neden deniz tarağı kabuğu?

 Kabuğun üzerindeki çizgilerin farklı yönlerden gelip tek bir noktada birleşmesi, Avrupa’nın dört bir yanından yola çıkan hacıların aynı hedefe, Santiago de Compostela’ya ulaşmasını simgeliyor. Orta Çağ’da yolculuklarını tamamlayan hacılar, deniz kabuklarını kıyafetlerine veya çantalarına takarak bu uzun yolu katettiklerini gösterirlermiş. Zamanla kabuk, inancın, umudun ve dayanışmanın da sembolüne dönüşmüş.

 Bir rivayete göre ise Aziz Yakup’un naaşı deniz yoluyla İspanya’ya getirilirken bir atlı, atıyla birlikte denize düşmüş. Aziz Yakup’un mucizesi sayesinde boğulmaktan kurtulan atlı, kıyıya çıktığında hem kendisinin hem de atının deniz kabuklarıyla kaplandığını görmüş. İşte deniz tarağı kabuğunun Camino de Santiago’nun simgelerinden biri haline gelmesi bu efsaneyle de ilişkilendiriliyor.

 Biz de sonunda o meşhur kabuklardan birini görmeye Rapperswil’e gittik. Bir zamanlar farkına bile varmadan üzerinden geçtiğim bu küçük kabuğun arkasında böylesine köklü bir hikaye olduğunu öğrenmek beni oldukça etkiledi. Üstelik günün sürprizleri bununla da bitmedi. Biraz ileride, ikinci el Almanca kitaplar satan küçük bir dükkana uğradık. Ve karşımıza Paulo Coelho’nun Auf dem Jakobsweg kitabı çıktı. Yazarın Santiago de Compostela yolculuğunu anlattığı eser. Tam da o gün böyle bir kitapla karşılaşmak, edebiyatın bize küçük bir göz kırpışı gibiydi.

 Güneş batarken Rapperswil’in dar sokaklarında soğuk da iyice kendini hissettirmeye başlamıştı. Bizse yüzümüzde tatlı bir tebessüm, keşfettiklerimizi konuşarak yürüyorduk. O an Camino de Santiago’nun ardındaki düşünceyi hatırladım: Önemli olan yalnızca varılacak yer değil, yol boyunca karşılaştıklarımızın ve öğrendiklerimizin bize kattıklarıydı.

 Sanırım edebiyatı bu kadar sevmemin nedenlerinden biri de bu: Kitapların son sayfasını çevirdikten sonra bile beni yeni hikayelere götürmeye devam etmesi.

Continue Reading

Trendler