Geçen hafta kitap kulübümüz Kelime Gezginleri’nde ilginç bir tartışma konusu gündeme geldi:

“Unutmak mı, hatırlamak mı?”
“Unutmak aslında o kadar da kötü değil midir?”
“İnsan istediğini unutabilir mi?”

Konu düşündürücü ve derinlikli. Sorgulamamıza kapı aralayan kaynak ise kulüp üyelerimizden Yalın Gündüz’ün Cumhuriyet’te yayımlanan “Dijital Ötenazi Hakkı” adlı ilgi çekici yazısıydı. Yazının ana mesajı sevdiklerimizin ölümünden sonra onları yapay zeka aracılığı ile hatırlama fikrinin doğru olup olmadığı. İçerik bütün olarak zihin açıcı olsa da, bende yeni düşünme alanları açan kısım, konunun bellek ile ilgili bağlantısı oldu.

Hatırlama yeteneğimiz bizim için değerli; o kadar ki yaşla veya hastalıklarla birlikte eski diriliğini yitirdiğinde hayat da bizim için anlamını kaybedebiliyor. Peki güçlü bir hafıza, her daim keskinliğini koruyan bir hatırlama yetisi bizi mutlu etme garantili midir? Bu açıdan bakınca bir ters köşe durumu var. Unutmak isteyeceğimiz can yakan anılar sözkonusu olduğunda keskin bir bellek kelimenin tam manasıyla başa bela olur. Böyle durumlarda kişinin hatırlamayı istememe hakkı olmalı. Belki de Melville’in ünlü karakteri Kâtip Bartleby’in ondan bir iş istendiğinde pervasızca belirttiği gibi “Hatırlamamayı tercih ederim” diyebilmeli insan.

Gelgelelim biz hatırlamamayı tercih etsek de geçmiş her zaman unutulmaya razı olmaz. Bazen ne kadar unutmak istersek isteyelim bazı anıları o kadar derinden önemseriz ki, onlar bir türlü yakamızı bırakmazlar. Sevindirici olan şu ki, belleğin işimizi kolaylaştıran bir özelliği var; o da “hatırlama seçiciliği”. Bu seçici hafıza hayat boyu bizim için en önemli ve değerli olan anıları saklamak için daha önemsiz olanları yok eder.

Belleğimiz özünde iyimserliğe meyilli. Bu ayıklamayı yaparken de, bir taraftan mutlu olduğumuz anıları biriktirmeyi pek sever. Bizi üzecek anıları ise yok etmeye eğilimlidir. Yani aslında belleğimiz duygumuza odaklı ve ne hissettiğimize göre rotasını değiştirebilir. Konulara ilgimiz ve verdiğimiz değer değişirse, hafıza da saklayacağı anıları değiştirmeye karar verir. İşin özünde bize acı veren bir olaya bakış açımızı değiştirmeyi başarabilirsek zaman içinde bellek de doğal bir koruma oluşturarak bizi geçmişin üzerimizdeki hakimiyetinden kurtarıyor. Bir nevi bilgelikle bizi olumsuz anıların yaşam boyu sürebilecek etkilerinden koruyor.

Muhteşem değil mi?

Belleğe bilgelik sıfatını yakıştırırken belki de biraz aceleci davrandım. Esasında ona methiyeler düzmeden daha temkinli yaklaşmalı zira tüm olumlu özelliklerinin yanında kendisi aynı zamanda hayli tekinsiz!

Bellek adeta zıtlıklardan oluşmuş bir halita. İçinde neler yok ki! Birbirine zıt duygular, kuytulara sinmiş imgeler, silinmeye çalışılan izler, iyi hissettirdiği için sık gündeme gelen hatıralar, hatta bazen de yeniden kurgulanmış anılar. Gelin zihnimizde şu ihtimali bir düşünelim; çok net hatırladığımızı sandığımız anıları yıllar sonra düşünürken yeniden kurguluyor olabilir miyiz? Hepimiz belleğimizde biriktirdiklerimizle kendi hayatımızın birer anlatıcısıyız.

Peki anlatıcısı olduğumuz hikâyenin ne kadarından gerçekten eminiz?

Hayatta herşeyin değişime uğraması gibi şüphesiz geçmişteki olayları hatırlama şeklimiz de değişiyor. Otuz sene önce başımızdan geçmiş bir anıyı bugünkü benliğimizle hatırladığımızda ona farklı anlamlar yüklememiz şaşırtıcı değil. Sonuçta hafızamız, geçmişin parçalarını bugünkü varlığımız ve bilincimizle yeniden bir araya getirip yorumlar.

Bazen de tekinsiz bellek usulca devreye girer. Geçmiş olayları yorumlarken yıllar içinde kendi davranışlarımıza, olayların neden ve sonuçlarına zihnimizde öyle bir açıklama geliştiririz ki, bir süre sonra o açıklama gerçek geçmişimizin yerini almaya başlar. Başka bir deyişle kendimize dair inancımızı korumak için geçmişi yeniden düzenlemeye girişir, yarattığımız hikayeye inanmaya başlarız.

İngiliz yazar Julian Barnes, Booker ödüllü “Bir Son Duygusu” romanında tam da bu konuya değinir.

Romanın ana karakteri Tony Webster, emekliliğinde sakin bir hayat süren, geçmişiyle büyük ölçüde barışık olduğunu düşünen bir adamdır. Yıllar sonra gelen bir haber, Tony’nin geçmişine yeniden dönmesine, gençlik yıllarını, okul arkadaşlarını, ilk aşkını ve hayatının önemli dönemeçlerini hatırlamasına neden olur. Gençliğinde yaşanan bazı olayların gerçekte sandığı gibi olmadığını fark etmeye başlar. Tony, geçmişini hatırladığından emindir emin olmasına ancak, elindeki yeni bilgiler eski anılarının anlamını altüst eder. Yıllardır yarattığı ‘kendilik algısı’ sarsılmıştır.

Hatırlama melekemiz devam ettiği sürece her birimizin zamanla kendi geçmişimizi bir hikâyeye dönüştürdüğü doğru. Öte yandan acaba hikâyelerimizin ne kadarı gerçek, ne kadarı kendi zihnimizin ürünü?

İnsan bireysel hafıza konusunda kendi zihnine bile her zaman güvenemezken şimdilerde bir de bilgilendirici olduğu kadar da müphem, hakikati eğip büken bir yapay zeka ile karşı karşıyayız. Gerçek, artık ne kadar gerçek, emin değiliz. Bir süre önce Ayfer Tunç ile yaptığımız bir edebiyat söyleşisinde dürüst bir edebiyatçının belleğinin toplumsal gerçeği yansıttığını vurguladığını hatırlıyorum. Görünen o ki edebiyat, gerçek bilginin bükülmesi riskinden dolayı önümüzdeki yıllarda gittikçe daha da önem kazanacak.

Her konu kaçınılmaz şekilde kafamda dönüp dolaşıp edebiyata bağlanıyor, ne var ki hikâye anlatma deyince de bellekle edebiyat arasındaki güçlü bağı düşünmemek imkansız. Sonuçta hafıza aynı zamanda geleceğe bırakılan bir miras ve bunun en önemli araçlarından biri de edebiyat. Kadim bilgelik bile hafızaya bu rolü biçmiş.

Antik Yunan’da hafızanın tanrıçası kabul edilen Mnemosyne, sanatın, şiirin ve bilginin hafızayla ilişkisini temsil etmiş. Bellek yalnızca geçmişle bugün arasında kurulan bağ değil, aynı zamanda edebiyatın da kaynağı. Dürüst olduğu sürece de öyle olmaya devam edecek.

 Edebiyatın izini sürmek, son yıllarda benim için vazgeçilmez bir tutkuya dönüştü. Gittiğim şehirlerde bir yazarın doğduğu evi, bazen soluklandığı, belki de o meşhur kitabının ilk cümlelerini yazdığı bir kafeyi keşfetmeyi severim. Kimi zaman sevdiği bir kitapçının kapısından içeri girer, kimi zaman da okuduğum bir kitapta karşıma çıkan küçücük bir sembolün peşine düşerim.

 Bu kez edebiyat merakım beni birbirinden oldukça farklı iki yere götürdü. İlki bir mezarlıktı. Evet, yanlış okumadınız! Kendimi çok sevdiğim bir yazarın mezarını ziyaret ederken buldum. Üstelik mezarlıklarla aramın pek iyi olduğu da söylenemez.

 Her şey Göçmenkitapseverler Kitap Kulübümüzle geçtiğimiz aylarda James Joyce’un Dublinliler kitabını okumamızla başladı. Kitap üzerine konuşurken Joyce’un hayatına, eserlerine ve yaşadığı şehirlere de uzanmıştık. Dört yıldır Zürih’te yaşamama rağmen bazı önemli ayrıntıları gözden kaçırmışım meğer. Kitap kulübünden ve gazeteden arkadaşım Meltem Stropoli, Joyce’un mezarının Zürih’te olduğunu sohbet grubumuzda paylaşınca hepimizin aklına aynı fikir düştü: Neden gidip ziyaret etmiyoruz?

 Lyon’da yaşayan Joyce hayranı arkadaşımız Özge Kiner’in de „Ben de varım“ demesiyle planımız şekillendi. Böylece ortaya kitapçılarla, edebiyat sohbetleriyle ve bolca kahkahayla dolu iki günlük bir Zürih buluşması çıktı. Şehirdeki kitapçıları gezip Joyce’un müdavimi olduğu Cafe Odeon’da soluklandıktan sonra rotamızı, sonbaharın bütün renkleriyle süslenmiş Fluntern Mezarlığı’na çevirdik. Google’ın yardımıyla mezarının başında, elinde bir kitapla oturan bronz bir heykeli olduğunu öğrenince aradığımız yeri bulmak da kolaylaştı. Sonunda Joyce’un karşısındaydık. Onu mezarı başında andık, biraz edebiyat konuştuk, biraz da bir yazarı ziyaret etmek için mezarlık buluşması ayarlayan halimize gülmeden edemedik.

Peki, İrlandalı bir yazarın mezarı neden Zürih’teydi?

 Aslında James Joyce’un Zürih’le ilişkisi, iki dünya savaşının gölgesinde şekillenen oldukça ilginç bir hikaye.  Joyce, henüz 22 yaşındayken İngilizce öğretmenliği umuduyla Zürih’e geliyor ancak iş bulamayınca Trieste’ye yerleşiyor. Birinci Dünya Savaşı nedeniyle yeniden Zürih’e dönüyor ve 1919’a kadar yaşadığı bu şehirde Ulysses üzerinde çalışıyor. 1920’de Paris’e taşınan Joyce, İkinci Dünya Savaşı nedeniyle tekrar Zürih’e sığınıyor. Ancak bu son gelişinden yalnızca birkaç hafta sonra, 58 yaşında hayatını kaybediyor.

 Joyce’un Zürih’te bıraktığı izler mezarıyla sınırlı değil. Zentralbibliothek Zürich’te Homeros ve Antik Yunan üzerine araştırmalar yapan yazar, kütüphane kayıtlarında 814 numaralı okuyucu olarak yer alıyor. Zürih’te üzerinde çalıştığı Ulysses ise yıllar sonra Paris’te yayımlanıyor. Son eseri Finnegans Wake ise Zürih’in sokaklarından, nehirlerinden ve yer adlarından izler taşıyor. 

                                                Deniz Tarağı Kabuğu 

 Mezarlıktan ayrılırken Lyon’da yaşayan Özge’yi ziyaret etme planları yapmaya başlamıştık bile. Tabii ilk merak ettiğimiz şey, orada hangi yazarların yaşadığıydı. Anlaşıldığı üzere bizim seyahat planlarımızda gezilecek yerlerden önce edebiyat haritası açılıyor.  Ama günün edebiyat macerası henüz bitmemişti. Sırada bir deniz tarağı kabuğu vardı.

 Yazdıklarına ve Göçmenkitapseverler buluşmalarımızdan sonra kendisine de hayran olduğum Nermin Yıldırım’ın Ev romanı sayesinde Camino de Santiago ile tanışmıştım. İspanya’daki Santiago de Compostela’ya uzanan bu tarihi hac yolunun simgesi, hacılara yön gösteren deniz tarağı kabuğu. Meğer bu yolun bir bölümü Zürih’in hemen yakınındaki Rapperswil’den de geçiyormuş. Bunu da yine sevgili Meltem sayesinde öğrendim.

 Düşünsenize, Rapperswil’e defalarca gitmiş, eski şehrin daracık, taş döşeli sokaklarında kim bilir kaç kez yürümüştüm. Belki de o altın renkli kabuğun üzerinden fark etmeden geçmiştim. Oysa küçücük bir işaret, yüzyıllardır süren koca bir yolculuğun izini taşıyormuş.

Peki, neden deniz tarağı kabuğu?

 Kabuğun üzerindeki çizgilerin farklı yönlerden gelip tek bir noktada birleşmesi, Avrupa’nın dört bir yanından yola çıkan hacıların aynı hedefe, Santiago de Compostela’ya ulaşmasını simgeliyor. Orta Çağ’da yolculuklarını tamamlayan hacılar, deniz kabuklarını kıyafetlerine veya çantalarına takarak bu uzun yolu katettiklerini gösterirlermiş. Zamanla kabuk, inancın, umudun ve dayanışmanın da sembolüne dönüşmüş.

 Bir rivayete göre ise Aziz Yakup’un naaşı deniz yoluyla İspanya’ya getirilirken bir atlı, atıyla birlikte denize düşmüş. Aziz Yakup’un mucizesi sayesinde boğulmaktan kurtulan atlı, kıyıya çıktığında hem kendisinin hem de atının deniz kabuklarıyla kaplandığını görmüş. İşte deniz tarağı kabuğunun Camino de Santiago’nun simgelerinden biri haline gelmesi bu efsaneyle de ilişkilendiriliyor.

 Biz de sonunda o meşhur kabuklardan birini görmeye Rapperswil’e gittik. Bir zamanlar farkına bile varmadan üzerinden geçtiğim bu küçük kabuğun arkasında böylesine köklü bir hikaye olduğunu öğrenmek beni oldukça etkiledi. Üstelik günün sürprizleri bununla da bitmedi. Biraz ileride, ikinci el Almanca kitaplar satan küçük bir dükkana uğradık. Ve karşımıza Paulo Coelho’nun Auf dem Jakobsweg kitabı çıktı. Yazarın Santiago de Compostela yolculuğunu anlattığı eser. Tam da o gün böyle bir kitapla karşılaşmak, edebiyatın bize küçük bir göz kırpışı gibiydi.

 Güneş batarken Rapperswil’in dar sokaklarında soğuk da iyice kendini hissettirmeye başlamıştı. Bizse yüzümüzde tatlı bir tebessüm, keşfettiklerimizi konuşarak yürüyorduk. O an Camino de Santiago’nun ardındaki düşünceyi hatırladım: Önemli olan yalnızca varılacak yer değil, yol boyunca karşılaştıklarımızın ve öğrendiklerimizin bize kattıklarıydı.

 Sanırım edebiyatı bu kadar sevmemin nedenlerinden biri de bu: Kitapların son sayfasını çevirdikten sonra bile beni yeni hikayelere götürmeye devam etmesi.

„Kendini tanımak, insanın katılabileceği en zorlu ama en dönüştürücü yolculuktur…“ Bu cümleyi rehber edindiğim yıllardan beri hayatımın en kıymetli duraklarından biridir Cenk Hoca ile yapılan sohbetler. Daha önce yasın o ağır ama iyileştirici iklimini konuşmuştuk birlikte. Bugün ise hem Cenk Hoca’yı daha yakından tanıyalım hem de psikoloji dediğimiz o uçsuz bucaksız labirente küçük ama aydınlık bir kapı aralayalım istedim.

1- Sayısız danışanın hikâyesine, kaygısına ve iyileşme yolculuğuna eşlik ettiniz. İnsan ruhuna bu kadar yakından bakmayı seçmenize neden olan o temel duygu neydi?

-Aslında temeldeki o duygunun tam olarak ne olduğunu ben de bilmiyorum; hâlâ kendime tam olarak açıklayamadığım, durduramadığım bir merak duygusu var içimde. Gezerken, okurken, hayatın akışına kapıldığım her an her şeyi merak ediyorum. Sosyoloji, PDR’de yüksek lisans, aile danışmanlığı, ilahiyat, işletme ve şimdi de aşçılık… Belki de aradığım şey, herhangi bir konunun tam köküne, özüne vakıf olma arzusu. Nereden başladı bu merak derseniz; küçüklüğümden beri böyleydim. İlkokulda kafama takılan bir şeyi ansiklopediden araştırır ya da mutlaka onun kitabını alıp okurdum.

Tabii bu durumun ikinci bir sebebi de var: Her mesleğin kendine özgü dinamikleri ve insanı çeken bir tarafı oluyor. Ama sanırım bu yola çıkışımda kendi kaygılarımın ve iyileşme yolculuğumu tamamlama çabamın büyük bir payı var. Psikoloji, benim için bu yolculukta güçlü bir araç oldu ilk başta. „Hemen danışman olayım, danışan alayım“ gibi bir hedefim yoktu; asıl derdim o bilimi ve insanı merak etmemdi.

2- Sosyoloji, PDR ve Aile Danışmanlığı gibi hem bireyi hem de toplumu merkeze alan çok yönlü bir birikime sahipsiniz. Bu çok yönlü uzmanlık, meselelere yaklaşımınızı nasıl etkiliyor?

-​Metin okurken ya da bir olayı değerlendirirken kendimi sosyologluğa yakın hissediyorum; bu kimliği taşımayı çok seviyor ve arzuluyorum. Fakat ‘ben sosyologum’ demeye çekiniyorum, çünkü bu unvanın arkasında çok derin ve yorucu bir okuma emeği var, bunu hak etmek gerçekten zor. Bu yolda Abdurrahman Arslan’ı kendime örnek alıyor, konuşmalarını büyük bir ilgiyle dinliyor ve kitaplarını okuyorum.

​Aslında mesele hayata baktığım pencereyle ilgili; her şeye bütüncül yaklaşmaya çalışıyorum. Örneğin başka bir ülkeye gittiğimde sadece gezmiyorum; yemeklerinden tarihine, mimarisine, oradaki insanların gündelik meşguliyetlerinden inanç dünyalarına kadar her şeyi mercek altına alıyorum. ‘Neden farklı bir şekilde değil de bu şekilde inanmışlar?’ sorusunun peşine düşüyor, derinlemesine analizler yapıyorum ve bazen bu durum yorucu olabiliyor; zihnen kaybolup gidebiliyorum 🙂 Hayata basit bakamıyorum.

Yayınlarımda veya eğitimlerimde olayları o kadar çok yönlü ele almaya çalışıyorum ki, ‘O bunu demiş ama öteki de şöyle bakmış’ derken karşı taraf için net bir tablo oluşmayabiliyor. Zihnimde her şey berrak aslında ama netliği doğrudan servis etmeyi sevmiyorum; seçimi muhatabına bırakmayı tercih ediyorum.

Öte yandan, danışmanlık hizmetinde bu yaklaşımın inanılmaz faydasını görüyorum. ‘Gıyabında içe bakış’ diyebileceğimiz o derin empati mekanizması sayesinde danışanın ne hissedebileceğini çok daha rahat kavrayabiliyorum. Eğitimlerde de sıkça vurguladığım gibi: Danışmanlıkta kişiyi ele alırken büyüdüğü coğrafyadan yemek kültürüne, dini yöneliminden sosyal çevresine kadar her şeyi hesaba katmalısınız. Bütün bu arka planı bildiğinizde, danışanla kurduğunuz ‘terapotik ittifak’ dediğimiz o bağ çok daha hızlı ve sağlam bir zemine oturuyor.

3- Tam olarak „Danışmanlık“ nedir? Bu süreci nasıl uyguluyorsunuz ve bir insan ne zaman bir uzmandan destek almalı?

-​“Bir insan ne zaman danışmanlık almalı?“ sorusunun yanıtı aslında oldukça net: Hayatın işlevselliği bozulmaya başladığında, yani hayatı idame ettirecek temel adımları bile atamaz hâle geldiğimizde bir sıkıntı var demektir.

Tabii bu süreçlerin işleyişinde sistemin de belirleyici bir rolü var. Psikanaliz oldukça uzun soluklu bir yolculuk; bunun dışındaki yaklaşımlar ise daha çok semptom odaklı ve kısa vadeli çözümler sunuyor. Örneğin asansör korkunuz var, bir yas sürecindesiniz ya da depresyondasınız; bunlar kısa vadeli çalışmalarla ele alınabiliyor.

Yurt dışında sigorta şirketlerinin karşıladığı 20-25 seanslık sınır (yaklaşık 6 ay), aslında kişinin toparlanıp sisteme geri dönmesi, „üretmeye ve harcamaya“ devam etmesi için tasarlanmış bir süre. Psikanaliz dünyası da bu ekonomik ve pratik gerçeğe bir yanıt verebilmek için kısa süreli dinamik psikoterapileri geliştirdi; bu sayede 20-25 seans gibi bir sürede kişinin ana şablonu çıkarılıp sorunların yüzde 80’i çözülebiliyor.

Söz gelişi yas konusuna baktığımızda; kurallara göre yas 6 ayı geçerse „uzamış yas“ kabul ediliyor ve kişiye ilaç veriliyor. Ancak bu süre neye göre belirleniyor? Hayatınızda çok önemli, merkezde yer alan birini kaybettiğinizde 6 ay uzun bir süre mi, yoksa uzaktan bir akrabanızı kaybettiğinizde kısa mı? Bunları kestirmek zor. Hayattaki bazı acılar ömür boyu bitmez. Yası kabullenmek başka bir şeydir, yasla yaşayabilmeyi öğrenmek başka…

Ancak bir insan, hayatının gerçekten ilerlemediğini, tıkandığını hissettiği noktada mutlaka bir uzmandan destek almalı. Hangi yöntemle ilerleyeceğimiz ise tamamen danışana ve o anki ihtiyacına bağlı; bilişsel terapiler, davranışsal terapiler, psikanaliz ya da kabul ve kararlılık terapisi… Hangi ekolün uygun olduğuna danışanla birlikte karar verdiğimiz ortak bir süreçtir bu.

4- Piyasada „3 adımda özgüven“ veya „olumlama ile hayatın değişsin“ diyen devasa bir endüstri var. Bilimsel psikoloji ile kişisel gelişim söylemleri arasındaki sınır sizce nerede çizilmeli?

-Açıkçası ben bu yaklaşımı biraz kapitalist sistemin elini güçlendiren, hatta sistemi besleyen bir mekanizma olarak görüyorum. Sınır çizebilmek, her şeyden önce bireyin gerçek bir bilinç süzgecinden geçmesini gerektiriyor. Bugün olumlama pratiklerinde habire ‚para, para, para‘ dediğinizde, insan o anlık kaygıdan ve baskıdan geçici olarak kurtuluyor. Sonrasında tesadüfen eline bir para geçtiğinde ise ‚Tamam, olumlama işe yaradı, para geldi‘ diyor.

Bunu tam olarak bilişsel psikolojide Skinner’ın güvercin deneyine benzetiyorum. Hatırlarsınız, Skinner aç güvercinleri bir düzeneğe koyar; kuşların ne yaptığından bağımsız olarak kafese her 10 dakikada bir otomatik yem düşer. Yemin düştüğü an güvercin hangi hareketi yapıyorsa —kimi saat yönünde dönüyordur, kimi kafasını duvara vuruyordur— o hareketi ödülle ilişkilendirir. Yemi o anda yaptığı hareketin getirdiğini sanır.

Bugün 3 adımda özgüven, anında olumlama furyası da tıpkı bu. Kişinin içinde gerçek bir özgüven çekirdeği oluşmadan, başkasının kalıplaşmış cümleleriyle o özgüven inşa edilemez. Her ne kadar işin mistik ya da spiritüel tarafı insanı anlık olarak tatmin etse de, ilerleyen süreçte ciddi bir manevi çöküşe kapı aralayabiliyor. Bu yüzden mesele; kişinin ne istediğini bilmesi, iç donanıma sahip olması ve kendini sahici bir şekilde geliştirerek her şeye karşı kendi sınırını çizebilmesidir.

5- Sosyal medyada herkes bir psikolog gibi konuşuyor; ilişkilere „toksik“, insanlara „narsist“ etiketi yapıştırmak çok kolaylaştı. İnsanların kendilerine ve birbirlerine bu kadar zahmetsizce teşhis koyması insan ilişkilerini nasıl etkiliyor?

​-Evet, bunlar kolaylaştı çünkü insanın belirsizliğe tahammülü yok. Bu durum empatiyi ve sorumluluğu da yok ediyor. Karşınızdakine ’narsist‘ dediğiniz anda onunla ilişki kurma, onu anlama ya da hatanızı görme sorumluluğundan muaf oluyorsunuz. Artık suçlu o, kusurlu olan o; sizin tek yapmanız gereken ‚toksik ilişkileri hayatından çıkar‘ düşüncesiyle kaçıp gitmek. Bu da bizi derin, kalıcı ve emek isteyen bağlar kurmaktan alıkoyuyor. Çabuk harcanan, tek kullanımlık insan ilişkileri yaratıyor.

​Özellikle genç arkadaşlarımızda son dönemde çok sık gözlemlediğim bir durum var: Klinik etiketleri adeta bir kimlik gibi kullanmak. Genç biri gelip „Hocam, ben borderline’ım“ diyor. „Buna nasıl karar verdin?“ diye sorduğumda ise aldığım cevap düşündürücü: „Kararsızım, o yüzden.“

Aslında bir süre sonra karar vermemeye de başlıyorlar; çünkü eğer netleşip bir karar verirlerse, sığındıkları o etiket ortadan kalkacak. Oysa insan tek bir sıfata sığdırılamayacak kadar büyük bir bütündür. İçimizde narsist bir taraf da olabilir, borderline eğilimler de, şizoid yönler de, son derece sağlıklı kısımlar da… Bütün bunları kendi içimizde harmanlayabildiğimiz ölçüde sağlıklıyız.

Şöyle düşünün: Bir domates düşünün, aynı anda her tarafı kızarmaz. Bir tarafı kıpkırmızı olgunlaşmışken, diğer tarafı hâlâ yeşil ve ham kalabilir. İnsanoğlu da böyledir; bir tarafımız hamdır, bir tarafımız olgun. Bütüncül olarak ele almalıyız kendimizi. Ham tarafa bakıp olgunu görmezlikten gelmemeliyiz, olguna bakıp da hamı inkâr etmemeliyiz.

​Zaten bazen dozunda narsist olmak iyidir. Kendini sevmeyen, kendine değer vermeyen bir insan üretebilir mi?

6- Dijital dünyada sürekli „bağlantıda“ olmamıza rağmen insanlarda yalnızlık ve yetersizlik duyguları zirve yapmış durumda. Danışanlarınızda bu durumun yansımalarını nasıl gözlemliyorsunuz?

-Freud’un insanı suçluluk ve çatışmalarla boğuşurken, psikanalizin evrildiği nokta da özellikle Kohut ve sonrası dönemde bizi çok daha derin bir yerden yakaladı: Artık karşımızda suçlu değil, varoluşsal sancılar çeken, trajik bir insan var. Bu yeni insanın en belirgin özelliği, ne kadar kesintisiz bir bağlantı içinde görünürse görsün, yalnızlık ve yetersizlik duygularıyla yaşaması. Çünkü ekranlar aracılığıyla kurulan bu bağlar sahici bir temas değil.

Bizler sokaklarda, gerçeğin ve sahici bağların içinde büyüyen bir kuşağız. Oysa dijital dünya, kurallarını ve dinamiklerini henüz tam olarak çözemediğimiz, adeta bilinmez bir evren. Bu yeni düzende karşımızdaki insanın kim olduğunu, gerçekte ne hissedip ne yaşadığını, hatta cinsiyetini ya da yaşını bile tam olarak bilemiyoruz. Bu durum, insan olmanın doğasındaki yalnızlığı çok daha görünür kıldı.

Yetersizlik duygusu belki insanlık tarihi boyunca hep vardı ama bugün onu tetikleyen mekanizma vitrin kültürü oldu. Herkesin gezdiği, eğlendiği, hayatının en kusursuz versiyonunu sergilediği bir akışın içindeyiz. Bazen biz de öyleyizdir; o muhteşem manzara fotoğrafını paylaşırız ama o kareye ulaşana kadar yaşadığımız yorgunlukları, gerginlikleri ya da geçtiğimiz kötü yerleri kimse görmez. Fotoğraf için bir saniyeliğine gülümser, sonra hemen sıradan hâlimize döneriz. Ama o bir saniyelik gülümseme, bir başkasının ekranına düştüğünde kendisiyle kıyaslayıp derin bir yetersizliğe sürükleniyor.

Bu dönüşüm seans odasına da şöyle yansıdı: Artık terapide „Bu dünyada niye varım?“, „Bu hayat nereye gidiyor?“, „Ben ne olacağım?“ gibi varoluşsal sorular çok daha sık duyuluyor.

7- Güvenli bağlanma temellerinin bebeklik ve erken çocukluk döneminde atıldığını biliyoruz. Geçmişinde güvensiz bağlanmış bir yetişkinin, kendi çabasıyla veya terapiyle „kazanılmış güvenli bağlanma“ geliştirmesi ne kadar mümkün?

-Bağlanma kuramı denince ilk akla gelen isim olan John Bowlby, 0-2 yaş arasında atılan temellerin ve yaşanan güvensiz bağlanma biçimlerinin ömür boyu kalıcı bir örüntü oluşturduğunu savunur. Ancak bu durumun kaderimiz olmadığını düşünüyorum. Terapi bu noktada çok güçlü bir araç; terapistle kurulan güvenli ilişki, o ilk ezberleri bozmayı ve yeni bir hissi deneyimlemeyi sağlar. Kanaatimce bu patoloji tamamen yok olmasa bile, kesinlikle daha sağlıklı bir tarafa evrilebilir.

Fakat bu dönüşüm yalnızca terapiyle sınırlı değil. Hayatın akışı içinde kurulan güvenli bir başka bağ da, o erken dönem yaralarının etkisini hafifletmede kilit rol oynar. Bu bir dostluk olabilir, bir inanç sistemi, bir aidiyet grubu ya da bir topluluk hissi… Kişiler arası ilişkilerde yakalanan o güvenli zemin, bebeklik ve çocukluk dönemindeki travmatik izleri ciddi biçimde zayıflatabilir.

Kendi hayat hikâyemize baktığımızda da bunu net olarak görürüz. Anneden babadan yana yaşanan eksiklikleri, „Geçer oğlum“ diyen bir dostun varlığı iyileştirmiştir. Ailene derdini açamadığın anlarda mahalledeki birinin „Geçen gün ne güzel futbol oynadın, muhteşemdin“ demesi ya da bir kız arkadaşın seni yargılamadan dinleyip „Benim annem de aynı“ diyerek ortaklaşması… Orada kurulan o samimi ilişki, çocukluk travmalarının yıkıcı etkisini azaltan sistemdir.

Maalesef günümüzde bu doğal ağlar yavaş yavaş kayboluyor ve bu son derece negatif bir durum. İlişkiler dijital mecralara sıkıştığında, „akran aynalanması“ dediğimiz o sahici temas geride kalıyor. Oysa çocuklukta ve ergenlikte kurulan mahalle ve kanka ilişkileri hayati önem taşır. Anne babanın açtığı yaralar, ancak hayatın başka alanlarında güvenli limanlar bulunabildiğinde daha hızlı sarılıyor veya o kadar keskin bir hasar bırakmıyor. Özellikle bizim neslimizi sağ tutan, daha iyi hale getiren şeyin de tam olarak bu samimi arkadaşlıklar ve dostluklar olduğunu düşünüyorum.

8- Ekonomik krizler ve küresel belirsizlikler toplumsal ruh sağlığında nasıl bir tahribat oluşturdu? Bireysel olarak verdiğimiz tepkiler birleşip kolektif bir „öğrenilmiş çaresizliğe“ mi dönüştü?

-Feuerbach’ın o meşhur „İnsan ne yerse odur“ tespiti, aslında maddenin zihinsel ve ruhsal süreçlerimiz üzerindeki kaçınılmaz baskısını ifade eder. Gençlik yıllarımda paranın doğrudan bir özgüven kaynağı olabileceğine pek ihtimal vermezdim; fakat hayat tecrübesi gösteriyor ki, geçici de olsa insana ciddi bir hareket alanı ve özgüven sağlıyor. Ekonomik krizlerin, işsizliğin ve yoksulluğun hüküm sürdüğü bir insanda bu durum sadece ekonomik kaygıyla sınırlı kalmıyor; bireyin inanç dünyasını, ailesiyle ve diğer insanlarla kurduğu bağın niteliğini de doğrudan etkiliyor.

Maslow’un İhtiyaçlar Hiyerarşisi’ne ya da kadim „Aç olanın dini olmaz“ kelamına dönüp baktığımızda gerçeğin çıplaklığıyla yüzleşiriz: Akşam eve götürülecek yemeği, ay sonu ödenecek kirayı ve faturaları düşünen bir insanın „düşünerek iyileşme“ ya da felsefe yapma lüksü yoktur. Tıpkı bir deprem anında veya savaş ortamında tüm ilkelere dair kurguların bir anda boşa düşmesi gibi; küresel belirsizlikler ve geçim kaygısı da insana ruhsal olarak sağlıklı bir yöne evrilebileceği hiçbir temel zemini vermiyor. Zihniniz şifa aramaya niyetlense bile, temel ihtiyaçların yarattığı o varoluşsal baskı düşünme eyleminin önüne geçiyor.

Peki, bu sıkışmışlık hâlinin toplumsal karşılığı nedir? Burada kolektif bir öğrenilmiş çaresizlik ile sosyolojik gelenekler iç içe geçiyor. Batı tarihine, örneğin Fransız Devrimi’ne baktığınızda; halk ağır bedeller ödeyerek kazandığı haklara sonuna kadar sahip çıkar. Hatta ihtilalden kalan tarihsel bir refleksle, devlete mesajını kimi zaman sivil itaatsizlik veya yağma yoluyla iletir —ki bu sıradan bir eylem değil, sistemsel bir haykırıştır—.

Bizim coğrafyamızda ise tablo oldukça farklı şekillenmiştir. İsyan ve hak arama mekanizmaları tarihsel olarak çok meşru görülmemiş; haklar tabandan mücadeleyle sökülüp alınmak yerine hep yukarıdan —hakan, şah ya da erk tarafından— verilmiştir. Kuralları otorite koyar, birey ise öğrenilmiş bir çaresizlik ve itaat kültürüyle „İyi olanı beni yöneten bilir“ diyerek durumu kabullenir. Bu nedenle, bireysel huzursuzluklarımızı kolektif bir değişim iradesine dönüştürecek toplumsal altyapımız yok. Bizler sadece taleplerimizi merkeze iletiriz; güç odakları da bunu onaylar ya da reddeder. Sosyolojide „Hangi durum daha doğru ya da bizi iyiye götürür?“ ya da „Hangi durum daha sağlıklı?“ diye bir karşılaştırma da yok. Bu sebeple var olanı kabullenen o köklü kültürel kodun gölgesinde yaşamaya devam ederiz.

9- Yoğun tempo ve belirsizliklerle dolu bir çağda yaşıyoruz. Hem ruh sağlığımızı korumak hem de aile bağlarımızı güçlü tutmak adına okurlarımıza vereceğiniz en temel tavsiyeler neler olurdu?

-Önce belirsizliği kabul etmekle başlamak lazım. Hayat zaten başlı başına belirsiz; ’söylediğim kadar kolay değil‘ tabii, biliyorum. Ama belirsizliğe tahammül kapasitemizi artırmamız şart. Zaten insanoğlu dediğiniz varlık biraz da belirsizliğin ta kendisi. Düşünsenize, kendi kan değerlerine bile hüküm edemeyen bir varlığız aslında. Dünyada kontrol edebileceğimiz somut hiçbir yer yok. Bazen en sağlam planlarımıza bile sadık kalamıyoruz; kolay olmasa da bunu kabullenmek zorundayız.

Yoğun tempoya gelince… Maalesef sakin kalmayı pek beceremeyen bir yapımız var. Oysa sakin kalabilmek, dinginleşebilmek, olayları biraz daha yavaş, sindire sindire halledebilmek gerekiyor. Kur’an’da da geçer ya; insanoğlu aceleci bir varlık, her şeyi peşin istiyor, veresiyeye tahammülü yok. İnsanın bu tarafını biraz torpülemesi şart.

Tabii bende de derinlerden gelen bir kalıp var: ‚Hep çalışmalıyım, çalışmak zorundayım.‘ Zihin dünyamda çalışmamanın yeri yoktu hiç. Bize yüklenen kodlar öyleydi; çalışmayan insan ‚işe yaramaz‘ adamdı. Ama şimdi bakıyorum, yeni nesil öyle değil; çalışmıyorlar, kendilerine tatil için, boşluk için bilinçli zaman ayırıyorlar. Bizim ise çocukluğumuzdan beri boş kalma ihtimalimiz hiç yoktu. Fakat artık anlıyorum ki hayatı biraz yavaşlatmak, yavaş yaşamak gerekiyor. Tavsiyem şu: İnsanlar aileleriyle olabilecekleri özel zamanlar yaratsınlar. Telefonu bir kenara bırakıp, hiçbir şey yapılmasa bile sadece sessizce oturulsa o bağları güçlendirmek için yetiyor da artıyor bile.

10- Birçok insanın en ağır travmalarını, sırlarını ve acılarını dinliyorsunuz. Günün sonunda bu ağır yükü nerede bırakıyorsunuz? Siz kendi güvenli alanınızı ve aidiyet duygunuzu nasıl koruyorsunuz?

-Süpervizyon alıyoruz, kendimizi başka bir uzmanın kollarına bırakıyoruz; kendi terapi süreçlerimizden geçiyoruz. Güvenli alan dediğimiz o zemine oturduğumuzda, danışanı dinlerken gıyabında bir içe bakış, derin bir empati hâli oluşuyor. Nadiren de olsa danışanın acısını çok derinden hissettiğimiz anlar oluyor. Meslekte yıllar geçtikçe, birçok danışan dinledikçe bu durum azalarak da olsa devam ediyor.

Peki, bu noktada ne yapıyoruz? Kendi içsel terapimizle, „Bu benim acım değil, onun acısı“ diyerek kendimizi danışanla ayrıştırmayı öğreniyoruz. Aslında iyileştirici olan da tam olarak bu ayrışma alanı; yani onun acısını derinden anlamak ama aynı zamanda „Şu an için ben bir başka kişiyim“ diyebilmek.

Aksi takdirde, danışanıyla beraber ağlayan bir yapıya dönüşürsünüz. O zaman danışan size gelip içini dökemez; „Bu insan benden daha çok ağlıyor“ hissine kapılır. Tabii, bazen bu durumun da iyi geldiği söylenir ama bu çok ağır bir yüktür. Kendi terapi süreçlerinizde, aldığınız süpervizyonlarda o duyguyu orada bırakabilmeyi öğrenirsiniz. Çünkü o güvenli alanı kuramazsanız işin içinden çıkılmaz bir hâle gelir. Kendinizi orada nötr duran biri olarak deneyimletemezsiniz.

Nötr durmamak, acıyı onunla birlikte yaşamak, o acıyı sadece büyütür. Sizin orada daha sakin kalabilmeniz gerekir. Çocuk üzerinden düşünelim: Çocuk yere düştüğünde anne de onunla birlikte „ah, vah“ derse çocuğun bacağının ağrısı da, ağlaması da artar. Ama anne sakin kaldığında, „şimdi geçecek“ dediğinde çocuk o sakinliği ve dinginliği alır. Terapi dediğimiz süreç de aslında budur. Siz danışanın acısını alır, yumuşatır; o ise sizin sakinliğinizi alır. Yüzde elli elli paylaşırsınız ve acı katlanılabilir hâle gelir.

​İşin bir de kökenler ve aidiyet boyutu var ki, bu benim de üzerinde çokça düşündüğüm bir konu. Belki de bir göçle gelmiş olmanın bıraktığı bir izdir bu… Aidiyet duygusu her zaman kolay korunamayabiliyor. Benim bu kadar alanı dolaşmam, pek çok yer gezmem belki de „Ben nereye aidim?“ sorusuna aranan bir cevap; kendime yeni bağlar arama çabası.

işte o yolculukta, aidiyet duygusunun seni çağırdığı yere doğru kanalize oluyorsun. Mesela Bosna’ya gittiğimde kendimi orada çok ait ve huzurlu hissetmiştim; muhtemelen köken olarak balkanlardan geliyor olmamın bunda payı vardı. Sonra burada başka bir aidiyet kuruyorsunuz. İç dünyanızda bu aidiyetler bir yere oturduğunda, danışmanlık hizmetinden sonra kendinizi o mekânla ya da her neyse onunla özdeşleştirip çok daha rahat bir konuma geçebiliyorsunuz.

11- Son olarak; Danışmanlık, sosyoloji ve aile danışmanlığı gibi insan odaklı bu alanlarda kariyer yapmayı ve bu mesleği seçmeyi düşünen gençlere ne tür tavsiyelerde bulunmak istersiniz?

-Sosyolojiyi ve toplum psikolojisini birbirinden bağımsız düşünemeyiz; ikisi de iç içe, yaşayan bir yapı. Bu yola baş koyan ya da meslekte yolunu arayan gençlere ilk ve en kesin tavsiyem şu olur: Önce kendi terapi sürecinizden geçin, kendinizi tanıyın. Ardından yapabileceğiniz en büyük yatırım, kendinizi yargısız bir gözle olabildiğiniz kadar farklı ortama sokmak, çok farklı insanlarla temas etmektir. Örneğin dindar değilseniz bir ibadethaneyi ziyaret edin ya da dindarsanız farklı inanç dünyalarının atmosferini soluyun. Şart değil ama camiye gitmek istemiyorsanız bile camiye giden insanla bağ kurabilmek, onu sahiden anlayabilmek mühimdir. Doğuyu da Batıyı da tanımak, o kültürlerin içine de temas edebilmek hayatınızı zenginleştirir. Karşınızdakini anlamak, kendinizi anlamaktan geçer. Okuyarak, gezerek, insanî hallerin her tonuna vakıf olarak bu birikimi kurabilirsiniz. Kendi ruhsal zihniniz ne kadar esnek ve sağlamsa, karşı tarafa o kadar sahici bir köprü kurabilirsiniz. Özetle: Önce bireysel terapi, ardından çok boyutlu bir entelektüel yolculuk